Kazanimlar:
- Yapay zekanın yanlılık, uydurma ve şeffaflık sınırlarını kavrayıp öğretim kararlarında etik ilkeleri (adalet, kapsayıcılık, hesap verebilirlik) gözetebilme
- Plandan geri bildirime kadar tüm iş akışını yapay zeka ile uçtan uca birleştiren kişisel bir çalışma sistemi ve doğrulama alışkanlığı kurabilme
- Yapay zeka çıktısının pedagojik kararların yerine geçmediğini, sorumluluğun ve son onayın daima öğretmende kaldığını bir yönetişim çerçevesine oturtabilme
Modul Sinavi
1. Bir öğretmen, yapay zekanın ürettiği bir tarih sorusunu ve cevap anahtarını hiç kontrol etmeden sınavına koyuyor ve anahtardaki tarih yanlış çıkıyor. Bu durumun temel dersi nedir?
- A) Yapay zeka çıktısını kaynağa bağlayıp doğrulamadan öğrenciyi etkileyen bir yere koymak; sorumluluğun öğretmende olduğunu göz ardı etmek ✔
- B) Yapay zekayı soru üretiminde kullanmanın kesinlikle yasak olması
- C) Yapay zekanın tarih sorularını hiçbir zaman üretememesi
- D) Sorunun bir tabloda sunulmamış olması
Aciklama: Yapay zeka akıcı ama gerçekte yanlış bilgi üretebilir (halüsinasyon). Soru ve cevap anahtarı gibi öğrenciyi doğrudan etkileyen her çıktı, öğretmence kaynağa bağlanıp doğrulanmadan kullanılmamalıdır; sorumluluk öğretmendedir.
2. Herkese açık bir yapay zeka aracına öğrenciyle ilgili bir metin girerken en doğru yaklaşım hangisidir?
- A) Hızlı olması için öğrencinin adını ve numarasını olduğu gibi yapıştırmak
- B) Kimlik bilgilerini çıkarıp veriyi anonimleştirmek ve mümkünse güvenli/kurumsal araç kullanmak ✔
- C) Sadece soyadını gizleyip okul numarasını bırakmak
- D) Veriyi paylaşmadan önce öğrenciye sözlü haber vermenin yeterli olması
Aciklama: Öğrenci verisi kişisel veridir; sağlık, aile veya davranışa dair bilgiler özel nitelikli olabilir. Ad-soyad, okul numarası, sınıf gibi kimlik bilgileri çıkarılmalı, veri anonimleştirilmeli ve mümkünse kurumsal, veri işleme güvencesi olan araçlar tercih edilmelidir.
3. Bloom taksonomisi bir öğrenme hedefi (kazanım) yazarken öğretmene neyi sağlar?
- A) Öğrencilerin isimlerini alfabetik sıraya dizmeyi
- B) Sınav kağıtlarını otomatik puanlamayı
- C) Hedeflenen bilişsel düşünme düzeyini uygun eylem fiiliyle netleştirip ölçmeyle hizalamayı ✔
- D) Ders süresini her zaman 40 dakikaya sabitlemeyi
Aciklama: Bloom taksonomisi bilişsel süreçleri hatırlamadan yaratmaya doğru düzeyler. Kazanımı doğru bir eylem fiiliyle yazmak, hedeflenen düşünme düzeyini netleştirir ve ölçme ile hizalar; yapay zekadan bu düzeyde soru/etkinlik istemeyi kolaylaştırır.
4. Çoktan seçmeli bir soruda 'iyi çeldirici' ne demektir?
- A) Açıkça saçma olduğu için kimsenin seçmeyeceği bir seçenek
- B) Doğru cevapla birebir aynı anlama gelen bir seçenek
- C) Her zaman en uzun yazılmış seçenek
- D) Yanlış olduğu halde kavram yanılgısı olan öğrenciye akla yatkın gelen, ayırt edici seçenek ✔
Aciklama: İyi çeldirici, yanlış olduğu halde konuyu tam öğrenmemiş öğrenciye akla yatkın gelen seçenektir. Genellikle öğrencilerin sık yaptığı bir kavram yanılgısına dayanır; böylece soru gerçekten ayırt edici olur. Saçma veya alakasız çeldirici soruyu kolaylaştırır ve ölçmeyi zayıflatır.
5. Analitik rubrik ile bütüncül (holistik) rubrik arasındaki temel fark nedir?
- A) Analitik rubrik her ölçütü ayrı puanlar; bütüncül rubrik çalışmaya tek genel düzey verir ✔
- B) Analitik rubrik yalnızca sınavlarda, bütüncül rubrik yalnızca projelerde kullanılır
- C) İkisi de yapay zeka tarafından otomatik olarak nihai not verir
- D) Analitik rubrik puansızdır, bütüncül rubrik puanlıdır
Aciklama: Analitik rubrik her ölçütü (örneğin içerik, dil, düzen) ayrı ayrı düzeylerle puanlar ve ayrıntılı geri bildirim sağlar. Bütüncül rubrik tüm çalışmaya tek bir genel düzey verir; daha hızlıdır ama ayrıntılı dönüt vermez.
6. Biçimlendirici (formatif) geri bildirimin öğrenciye en yararlı biçimi hangisidir?
- A) Öğrenciyi 'başarısız' veya 'tembel' gibi etiketleyen genel bir yargı
- B) Yalnızca bir harf notu veya puan vermek
- C) Ürünü hedefleyen, somut ve ileriye dönük bir gelişim adımı gösteren dönüt ✔
- D) Tüm sınıfa aynı, kişiselleştirilmemiş tek bir cümle
Aciklama: Biçimlendirici geri bildirim öğrenmeyi ilerletmek içindir; öğrencinin kişiliğini değil ürünü/performansı hedefler, somut ve ileriye dönük bir gelişim adımı gösterir. 'Tembelsin' gibi etiketleyen veya yalnızca not veren dönüt öğrenmeyi ilerletmez.
7. Farklılaştırılmış öğretimde yapay zeka kullanırken en önemli etik risk hangisidir?
- A) Materyalin renkli olmaması
- B) Öğrenciyi bir etikete indirgeyip yanlı veya kalıplaşmış bir kalıba hapsetme riski ✔
- C) Yapay zekanın çok fazla etkinlik önermesi
- D) Farklılaştırmanın müfredatta yer almaması
Aciklama: Yapay zeka öğrenciyi bir etikete ('zayıf', 'yetenekli') indirgeyip yanlı veya kalıplaşmış öneriler üretebilir. Farklılaştırma, öğretmenin öğrenciyi tanımasıyla birleşmeli; yapay zeka önerisi bir kalıba hapsetmemeli, esnek ve geçici olmalıdır.
8. Bir öğretmen, yapay zeka 'dedektörünün' bir ödevi '%90 yapay zeka' işaretlemesine dayanarak öğrenciye sıfır veriyor. Bu yaklaşımın temel sorunu nedir?
- A) Dedektörün ödevi çok yavaş taraması
- B) Yapay zeka dedektörleri güvenilmezdir; tek bir skora dayanıp ceza vermek yanlış pozitif nedeniyle adaletsizdir ✔
- C) Dedektör skorunun her zaman doğru olması ama öğretmenin görmezden gelmesi
- D) Sıfır yerine düşük bir not verilmesi gerektiği
Aciklama: Yapay zeka dedektörleri güvenilmezdir; gerçek öğrenci metnini yanlışlıkla yapay zeka sanabilir (yanlış pozitif), özellikle ana dili farklı öğrencilerde. Tek bir dedektör skoruna dayanıp ceza vermek adaletsizdir; akademik dürüstlük süreç kanıtı ve öğrenciyle görüşmeyle değerlendirilmelidir.
9. Veliye olumsuz bir durumu (davranış sorunu) aktaran bir mesajı yapay zeka ile hazırlarken en doğru yaklaşım nedir?
- A) Suçlayıcı ve kesin bir dille yazıp veliye doğrudan göndermek
- B) Öğrencinin tüm geçmişini ve başka öğrencilerin adlarını da eklemek
- C) Yapıcı, çözüm odaklı ve saygılı bir taslak hazırlayıp göndermeden önce öğretmenin tonunu ve doğruluğunu onaylaması ✔
- D) Mesajı olabildiğince kısa tutup hiçbir bağlam vermemek
Aciklama: Metin yapıcı, çözüm odaklı ve saygılı olmalı; öğrenciyi yargılamadan somut olayı ve iş birliği çağrısını içermelidir. Ayrıca öğrenci gizliliği korunmalı ve öğretmen metni göndermeden önce doğruluğunu ve tonunu kendisi onaylamalıdır.
10. Yapay zekanın ürettiği bir öğretim materyalindeki bir bilim insanı alıntısı gerçekte hiç söylenmemiş olabilir. Öğretmen ne yapmalıdır?
- A) Alıntıyı olduğu gibi kullanmak, çünkü yapay zeka genelde doğrudur
- B) Alıntıyı güvenilir kaynaktan doğrulamak, doğrulanamıyorsa kullanmamak ✔
- C) Alıntının kaynağını 'internet' diye yazıp geçmek
- D) Alıntıyı daha inandırıcı olsun diye biraz değiştirmek
Aciklama: Yapay zeka inandırıcı ama uydurma alıntı, kaynak ve olgu üretebilir. Sınıfa verilmeden önce alıntı ve olgular güvenilir kaynaklardan doğrulanmalı; doğrulanamıyorsa kullanılmamalıdır. Yanlış bilgi öğrencide kalıcı kavram yanılgısı yaratır.
11. Bir rubrik veya sınavı yapay zeka ile hazırlarken not verme (nihai değerlendirme) konusunda doğru ilke hangisidir?
- A) Yapay zeka tüm sınavları otomatik olarak nihai notla puanlayabilir
- B) Nihai not öğrenci geleceğini etkileyen bir karardır; sorumluluğu ve son onayı öğretmene aittir ✔
- C) Yapay zeka not verdiği sürece öğretmenin kontrol etmesine gerek yoktur
- D) Not verme yalnızca dedektör skoruna dayandırılmalıdır
Aciklama: Yapay zeka rubrik taslağı, soru ve dönüt taslağı üretebilir; ancak nihai not, öğrencinin geleceğini etkileyen bir karardır ve sorumluluğu öğretmene aittir. Puanlamanın tutarlılığı ve adaleti öğretmence denetlenmelidir.
12. Öğrencilere yapay zekayı sınıfta tanıtırken en sağlıklı pedagojik yaklaşım hangisidir?
- A) Yapay zekayı tamamen yasaklayıp konuyu hiç açmamak
- B) Öğrencilere yapay zekanın her zaman doğru olduğunu öğretmek
- C) Şeffaf/etik kullanım kuralları koyup kaynak doğrulama ve eleştirel değerlendirmeyi öğretmek ✔
- D) Sadece başarılı öğrencilere yapay zeka kullanma izni vermek
Aciklama: En sağlıklı yaklaşım yasaklamak yerine şeffaf ve etik kullanım kuralları koymak; öğrenciye kaynak doğrulama, eleştirel değerlendirme ve yapay zekanın hata yapabileceğini öğretmektir. Böylece yapay zeka bir kopya aracı değil, bir düşünme ortağı olur.
13. Aşağıdakilerden hangisi öğretmenlikte yapay zeka kullanımının doğru sınırını ifade eder?
- A) Yapay zeka tüm pedagojik kararları öğretmen yerine verebilir
- B) Yapay zeka yalnızca sunum yapmakta kullanılabilir, başka hiçbir şeyde kullanılamaz
- C) Yapay zeka bir öğretim asistanı ve fikir ortağıdır; kritik kararların sorumluluğu ve son onayı öğretmendedir ✔
- D) Yapay zeka öğretmen onayı olmadan öğrencilere nihai not verebilir
Aciklama: Yapay zeka bir öğretim asistanı, taslak üreteci ve fikir ortağıdır. Not verme, pedagojik yargı, akademik dürüstlük kararı ve rehberlik gibi öğrenciyi etkileyen kritik kararların sorumluluğu ve son onayı daima öğretmene aittir.
14. Zayıf bir istem (prompt) yerine güçlü bir istem yazmanın öğretmene sağladığı temel fayda nedir?
- A) Yapay zekanın yanıtı daha yavaş üretmesi
- B) Bağlam, düzey, kazanım ve biçim verildiğinde sınıfa uygun, hizalı ve kullanılabilir çıktı alınması ✔
- C) Yapay zekanın artık hiç doğrulama gerektirmemesi
- D) İstemin uzun olmasının çıktıyı her zaman kötüleştirmesi
Aciklama: Rol, sınıf düzeyi, kazanım, süre, kısıt ve istenen çıktı biçimini içeren güçlü bir istem, yapay zekanın genel geçer yerine sınıfa uygun, hizalı ve kullanılabilir taslaklar üretmesini sağlar. Bağlamsız isteme genel ve uygulanamaz yanıt gelir.