Uçtan Uca İş Akışı, Yönetişim ve Sorumlu Kullanım

Kazanimlar:

• Yapay zekayı başvurudan kapanışa kadar her aşamaya altı insan doğrulama kapısıyla tutarlı biçimde yerleştirebilme
• Onaylı araç listesi, veri politikası, roller, kayıt, eğitim ve sürekli gözden geçirme ile bir kurumsal yönetişim çerçevesi kurabilme
• İnsan sorumluluğu, doğrulama, mahremiyet/KVKK, kanıta bağlılık, önyargı denetimi ve danışan merkezlilik ilkelerini iş akışına yerleştirebilme

Bu modül boyunca sosyal hizmetin farklı görevlerinde — dokümantasyon, değerlendirme, risk desteği, yönlendirme, plan, rapor, iletişim, program tasarımı — yapay zekayı nasıl kullanacağınızı ve nerede durduracağınızı tek tek işledik. Bu son ünitede parçaları birleştiriyoruz: bir vakanın başvurusundan kapanışına kadar YZ'nin uçtan uca nereye yerleşeceğini, her aşamada hangi insan doğrulama kapısının durduğunu ve bunun bir kurumda sürdürülebilir olması için gereken yönetişim çerçevesini kuracağız. Amaç, dağınık ipuçlarını tutarlı ve tekrarlanabilir bir çalışma disiplinine dönüştürmektir.

Baştan bütünleştirici ilke: YZ iş akışının her adımında bir hızlandırıcıdır, hiçbir adımında bir karar verici değildir. Her aşamada bir insan kapısı vardır ve bir kapı geçilmeden bir sonrakine geçilmez. Bu katmanlı yapı, tek bir halüsinasyonun, önyargının ya da mahremiyet hatasının bir danışanın hayatını etkileyen bir karara kadar sızmasını önler.

Uçtan uca akış ve altı insan kapısı

Bir vakayı tipik aşamalarıyla düşünelim ve her aşamaya bir doğrulama kapısı yerleştirelim:

1. Başvuru / ilk temas — Kapı: Mahremiyet. İlk bilgi geldiğinde YZ, görüşme hazırlığı (rehber, soru çerçevesi) için kullanılır. Kapı: Hiçbir gerçek danışan verisi açık araca girmez; sınıfı sor, aracı eşleştir.

2. Değerlendirme — Kapı: Klinik yargı. YZ notları biyopsikososyal boyutlara düzenler, eksik ve güçlü yönleri hatırlatır. Kapı: Tanı ve değerlendirme uzmana aittir; YZ değerlendirmez.

3. Risk — Kapı: Yetki ve ekip. YZ risk/koruyucu faktörleri hatırlatır, güvenlik planı iskeleti çıkarır. Kapı: Risk kararı yalnızca uzman, ekip, süpervizyon ve yasal süreçle verilir; YZ skor/karar üretmez.

4. Planlama ve yönlendirme — Kapı: Doğrulama ve danışan. YZ hedefleri SMART'a döker, kaynak fikri ve mektup taslağı üretir. Kapı: Hedefleri danışan koyar; hizmet/adres/şart resmî kaynaktan doğrulanır.

5. Rapor ve iletişim — Kapı: Kanıt ve sorumluluk. YZ raporu yapılandırır, metni sadeleştirir, çevirir. Kapı: Her olgu kanıta bağlıdır, görüş uzmana aittir, kritik bilgi kaybı ve önyargı denetlenir, imza insandadır.

6. Kapanış ve devir — Kapı: Doğruluk. YZ dosyayı kronolojik özetler. Kapı: Özet yalnızca kayda dayanır; sonuç ve öğrenilenler uzman tarafından doğrulanır.

İpucu: Kapıları hatırlamak için tek bir soru kullanın: "Bu adımda YZ bir karar mı veriyor, yoksa bir taslak mı üretiyor?" Cevap "karar" ise durun — o adım insana aittir. Cevap "taslak" ise devam edin, ama çıktıyı doğrulamadan bir sonraki adıma taşımayın.

Kurumsal yönetişim: bireysel disiplin yetmez

Bir uzmanın iyi alışkanlıkları değerlidir ama kırılgandır; bir kurumda güvenli ve tutarlı YZ kullanımı bir yönetişim çerçevesi gerektirir. Bu çerçevenin temel bileşenleri:

• Onaylı araç listesi. Hangi işte hangi aracın kullanılacağı, hangi araca hangi verinin girilebileceği yazılı ve nettir. "Herkes istediği aracı kullansın" bir güvenlik açığıdır.
• Veri sınıflandırma politikası. Hangi verinin açık araçta, hangisinin yalnızca güvenli sistemde işleneceği tanımlıdır.
• Rol ve yetki. Kimin neyi yapabileceği, hangi kararın hangi yetkiye bağlı olduğu bellidir (özellikle risk kararları).
• Kayıt ve denetim izi. YZ'nin nerede, nasıl kullanıldığı izlenebilir; bir sorun olduğunda geriye bakılabilir.
• Eğitim ve farkındalık. Her çalışan bu modüldeki ilkeleri bilir; yeni gelen eğitilir.
• Sürekli gözden geçirme. Araçlar, riskler ve mevzuat değişir; çerçeve düzenli güncellenir. Bir kez yazılıp unutulan politika eskir.

Üç mini vaka

Vaka 1 — Kapılar bir hatayı zincirin başında yakaladı. Bir vakada YZ, değerlendirme aşamasında danışanın söylemediği bir gözlem ekledi. "Klinik yargı" kapısında uzman bunu yakaladı ve sildi. Eğer yakalanmasaydı, bu uydurma gözlem plana, oradan rapora, oradan bir mahkeme kararına kadar sızabilirdi. Katmanlı doğrulama, hatayı en erken noktada durdurdu.

Vaka 2 — Yönetişim bir ihlali önledi. Bir kurum, onaylı araç listesi ve veri politikası olmadan çalışıyordu; herkes kendi aracını kullanıyordu. Bir denetimde, birkaç çalışanın gerçek danışan verisini açık araçlara girdiği ortaya çıktı. Kurum bir yönetişim çerçevesi kurdu: onaylı araçlar, veri sınıflandırması, eğitim ve kayıt. Sonraki dönemde ihlal sayısı sıfıra indi. Ders: bireysel iyi niyet, kurumsal yapı olmadan yetmez.

Vaka 3 — Sürekli gözden geçirme güncel tuttu. Bir kurumun bir yıl önce yazdığı YZ politikası, yeni bir araç türü ve güncellenen bir mevzuat karşısında eskimişti. Yıllık gözden geçirme bunu yakaladı; politika güncellendi, eğitim yenilendi. Çerçeve yaşayan bir belge olarak kaldı, bir raf süsü olmadı.

Dört kopyalanabilir şablon

1) Vaka akışı doğrulama kapısı kontrol listesi:

Rolün: süpervizör. Aşağıdaki vaka adımı için bana bir doğrulamakapısı kontrol listesi çıkar: bu adımda YZ neyi taslaklayabilir,hangi karar mutlaka insana aittir, hangi mahremiyet ve önyargıkontrolü yapılmalı, bir sonraki adıma geçmeden neyi doğrulamalıyım?Adım: [başvuru / değerlendirme / risk / plan / rapor / kapanış]

2) Onaylı araç eşleştirme:

Aşağıdaki görev listesinin her biri için, kullanılabilecek YZaracı türünü (açık araç / yalnızca güvenli kurum sistemi / YZkullanılamaz) ve gerekçesini belirt. Danışan verisi içeren hergörevi "yalnızca güvenli sistem" olarak işaretle.Görevler: [görevleri listele]

3) Kurumsal YZ politikası taslağı:

Rolün: kurumsal politika editörü. Bir sosyal hizmet kurumu içinsorumlu YZ kullanım politikası taslağı hazırla; şu başlıklarıkapsasın: amaç, onaylı araçlar, veri sınıflandırma, roller veyetkiler, mahremiyet/KVKK, risk kararı sınırı, kayıt ve denetim,eğitim, gözden geçirme takvimi. Genel iskeleti kur; kurum kendidetaylarını dolduracak.

4) Öz-denetim (kişisel kullanım gözden geçirmesi):

Bana bir sosyal hizmet uzmanı olarak YZ kullanımımı gözdengeçirebileceğim 10 soruluk bir öz-denetim listesi hazırla:mahremiyet, doğrulama, önyargı, kanıta bağlılık, karar sınırlarıve danışan merkezlilik açısından. Her soru "evet/hayır" ileyanıtlanabilir olsun.

Zayıf prompt / Güçlü prompt

Zayıf prompt:

Bu vakanın tamamını sana veriyorum; başvurudan rapora kadar herşeyi sen hallet, ben sadece sonunda imzalayayım.

Bu, tüm süreci — mahremiyet, klinik yargı, risk kararı, kanıta bağlılık dahil — bir yazılıma devretmektir. Sondaki tek imza, aradaki tüm hataları, uydurmaları ve önyargıları görmez.

Güçlü prompt:

Rolün: her adımda bana yardımcı editör. Vakayı adım adımilerleteceğim (değerlendirme, plan, rapor...). Her adımda: sadecekimliksiz/güvenli veriyle çalış, taslak üret, kararı bana bırak,notta olmayanı ekleme ve bir sonraki adıma geçmeden neyidoğrulamam gerektiğini hatırlat. Şu adımdan başlayalım: [adım]

Fark: her adımda kapıyı korumak ve YZ'yi adım adım bir yardımcı olarak konumlamak, hızı korurken güvenliği ve sorumluluğu insanda tutar.

Aşama-kapı-sorumluluk özeti

Aşama

YZ'nin katkısı

İnsan kapısı

Kritik kontrol

Başvuru

Görüşme hazırlığı

Mahremiyet

Veri sınıfı

Değerlendirme

Boyut düzenleme

Klinik yargı

Tanı yok, uydurma yok

Risk

Faktör hatırlatma

Yetki + ekip

Skor/karar yok

Plan/yönlendirme

Taslak + fikir

Doğrulama + danışan

Kaynak teyidi, danışan önceliği

Rapor/iletişim

Yapı + sadeleştirme

Kanıt + sorumluluk

Görüş uzmanda, önyargı denetimi

Kapanış

Kronolojik özet

Doğruluk

Kayda dayalılık

Sık yapılan hatalar

• Tüm süreci YZ'ye devredip sonda tek imza atmak. Aradaki hatalar görülmez; her adımda kapı olmalı.
• Bir kapıyı doğrulamadan geçmek. Bir aşamadaki uydurma bir sonrakine miras kalır; her çıktı doğrulanır.
• Yönetişimi bireysel disipline bırakmak. Kurumsal çerçeve olmadan iyi alışkanlıklar kırılgandır.
• Politikayı bir kez yazıp unutmak. Araç ve mevzuat değişir; sürekli gözden geçirme şart.
• Kayıt tutmamak. Denetim izi olmadan bir sorunda geriye bakılamaz ve hesap verilemez.

Özetle

Sosyal hizmette YZ, bir vakanın başvurusundan kapanışına kadar her adımda bir hızlandırıcı, hiçbir adımda bir karar vericidir. Uçtan uca akışa altı insan kapısı (mahremiyet, klinik yargı, yetki/ekip, doğrulama/danışan, kanıt/sorumluluk, doğruluk) yerleştirin; bir kapı geçilmeden diğerine geçmeyin. Bunu sürdürülebilir kılmak için kurumsal yönetişim gerekir: onaylı araç listesi, veri politikası, roller, kayıt, eğitim ve sürekli gözden geçirme. Modülün altı taşıyıcı ilkesi — insan sorumluluğu, doğrulama, mahremiyet/KVKK, kanıta bağlılık, önyargı denetimi ve danışan merkezlilik — her iş akışının içine örülmelidir.

Uygulama görevi

Kurgusal bir vakayı başvurudan kapanışa kadar zihninizde bir tabloya dökün; her aşama için "vaka akışı doğrulama kapısı" şablonuyla bir kontrol listesi üretin. Sonra "onaylı araç eşleştirme" şablonuyla bu vakadaki görevleri açık araç / güvenli sistem / YZ yok olarak sınıflandırın. Son olarak "öz-denetim" şablonuyla kendi YZ kullanımınız için 10 soruluk bir liste oluşturup kendinizi değerlendirin.

Kontrol listesi

• [ ] Uçtan uca akıştaki altı insan kapısını tanımladım.
• [ ] Her adımda "karar mı, taslak mı?" sorusunu uyguladım.
• [ ] Görevleri doğru araç türüyle (açık/güvenli/yok) eşleştirdim.
• [ ] Kurumsal yönetişim bileşenlerini (araç, veri, rol, kayıt, eğitim, gözden geçirme) biliyorum.
• [ ] Modülün altı taşıyıcı ilkesini kendi iş akışıma yerleştirdim.

Modul Sinavi

1. Sosyal hizmette yapay zeka için en doğru konumlandırma aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yapay zeka bir danışanın risk düzeyine ve müdahale kararına insan onayı olmadan karar verebilir
• B) Yapay zeka bir özet, düzenleme, sadeleştirme ve taslak aracıdır; klinik yargı, risk ve nihai kararın sorumluluğu uzmandadır ✔
• C) Yapay zeka yalnızca metin çevirmekte işe yarar, diğer sosyal hizmet görevleriyle ilgisi yoktur
• D) Yapay zeka her zaman insandan daha tarafsız olduğu için değerlendirmeyi ona bırakmak gerekir

Aciklama: Yapay zeka; notu düzenleyen, dosyayı özetleyen, metni sadeleştiren ve taslak üreten bir asistandır. Klinik yargı, risk değerlendirmesi, mesleki görüş ve nihai kararın sorumluluğu yetkin uzmana aittir; doğrulanmamış bir çıktı bir danışanın yanlış değerlendirilmesine, bir riskin kaçmasına veya hassas bir verinin sızmasına yol açabilir.

2. Bir görüşmenin ham notunu yapay zekaya vaka kaydına çevirtirken en doğru talimat hangisidir?

• A) Profesyonel dursun diye eksik yerleri yapay zekanın makul biçimde tamamlamasını istemek
• B) Yapay zekanın kaydı zenginleştirmek için ek gözlemler eklemesine izin vermek
• C) Yalnızca notta gerçekten geçen bilgiyi kullanmasını, eksikleri 'netleştirilmeli' diye işaretlemesini, hiçbir şey eklememesini istemek ✔
• D) Çıktı akıcı olduğu sürece notla karşılaştırmadan doğrudan dosyaya koymak

Aciklama: Yapay zekanın en tehlikeli eğilimi, kaydı 'tam' göstermek için notta olmayan gözlem, sayı veya alıntı uydurmasıdır. Doğru yaklaşım, 'sadece notta geçeni kullan, eksikleri işaretle, hiçbir şey ekleme' demektir. Boşluklar doldurulmaz, netleştirilmek üzere işaretlenir.

3. Bir vaka kaydında 'olgu' ile 'yorum' arasındaki ayrım neden önemlidir?

• A) Olgu somut gözlem/ifadedir, yorum ise dayanak gerektiren mesleki çıkarımdır; ikisi ayrılmalı ve yorum etiketlenmelidir ✔
• B) Ayrım gereksizdir; kayıtta olgu ve yorum aynı şekilde yazılabilir
• C) Yalnızca yorum önemlidir; olgular kayda alınmasa da olur
• D) Yapay zeka bu ayrımı kusursuz yaptığı için insanın kontrol etmesine gerek yoktur

Aciklama: 'Görüşmede üç kez ağladı' bir olgudur; 'depresyondaydı' klinik dayanağı olmadan yazılamayacak bir yorumdur. Kayıt olguyu öne alır, yorumu ancak açıkça etiketleyerek ve dayanağıyla içerir. Yapay zeka bu ikisini akıcı biçimde karıştırabilir; ayrımı yapmak ve damgalayıcı dilden kaçınmak insanın görevidir.

4. Bir çocuğun evde güvende olup olmadığına veya bir vakanın risk düzeyine karar verirken yapay zekanın rolü ne olmalıdır?

• A) Yapay zeka vakayı okuyup risk düzeyini belirleyebilir ve güvenlik kararını verebilir
• B) Yapay zekanın verdiği 'düşük risk' etiketi, uzmanın aksi yöndeki gözleminin önüne geçebilir
• C) Yapay zeka yalnızca faktör hatırlatır ve not düzenler; risk düzeyi ve güvenlik kararı uzman, ekip, süpervizyon ve yasal sürece aittir ✔
• D) Yapay zeka tarafsız olduğu için risk kararında insandan daha güvenilirdir

Aciklama: Risk düzeyi ve güvenlik kararı; mesleki yetki, klinik yargı, multidisipliner ekip görüşü, süpervizyon ve yasal sorumluluk ister. Yapay zeka burada yalnızca risk/koruyucu faktörleri hatırlatabilir ve notları düzenleyebilir; skor veya karar üretemez. Ayrıca eğitim verisindeki önyargı nedeniyle dezavantajlı gruplara sistematik yüksek risk atfedebilir, bu yüzden çıktısı bir karar olarak kullanılamaz.

5. Yapay zeka bir danışan için 'şu merkez, şu telefon' diyerek bir yönlendirme bilgisi verdiğinde ne yapılmalıdır?

• A) Adres ve telefonu, danışana vermeden önce kurumun resmî ve güncel kaynağından teyit etmek ✔
• B) Bilgi kendinden emin sunulduğu için doğrudan danışana iletmek
• C) Yapay zeka güncel tarih verdiği sürece bilginin kesinlikle doğru olduğunu varsaymak
• D) Bilgi bir yerlerde geçtiği için doğruluğunu araştırmaya gerek olmadığını düşünmek

Aciklama: Yapay zeka hizmet, başvuru şartı, adres ve telefon uydurabilir veya eski bilgi verebilir; kurumlar birleşir, taşınır, kapanır. Danışanı doğrulanmamış bir adrese göndermek onu boşa yolculuğa ve güven kaybına sürükler. Bu yüzden yapay zekanın verdiği iletişim bilgisi, danışana iletilmeden önce kurumun kendi resmî kanalından teyit edilmelidir.

6. Bir müdahale planında hedefleri kim belirlemelidir ve yapay zekanın rolü nedir?

• A) Yapay zeka hem hedefleri belirlemeli hem de planın tamamını danışana sormadan yazmalı
• B) Hedefleri danışan (uzmanla birlikte) belirler; yapay zeka bunları SMART formatına döker ve yapılandırır, yeni hedef eklemez ✔
• C) Hedefler önemsizdir; plan ne kadar çok hedef içerirse o kadar iyidir
• D) Yapay zeka profesyonel göründüğü için danışanın önceliklerini göz ardı edebilir

Aciklama: Sosyal hizmetin temel değeri 'kendi kaderini tayin'dir: hedefleri ve öncelikleri danışan koyar, uzman mesleki bilgiyle şekillendirir. Yapay zeka bu hedefleri SMART formatına döker, adım ve gösterge önerir; ama danışanın söylemediği yeni hedefler ekleyemez. Danışana yabancı, dışarıdan dayatılmış bir plan uygulanamaz.

7. Mahkemeye sunulacak bir sosyal inceleme raporunda yapay zeka en çok hangi konuda tehlikelidir?

• A) Raporu 'tam' göstermek için var olmayan tarih, gözlem veya alıntı uydurabilmesi ✔
• B) Metnin dilini fazla resmî hale getirmesi
• C) Raporu istenenden kısa yazması
• D) Başlıkları alfabetik sıralaması

Aciklama: Yapay zekanın en tehlikeli eğilimi, raporu 'tam' göstermek için olmayan bir tarih, gözlem veya alıntı eklemesidir. Bir mahkeme raporundaki uydurma bir cümle hem bir kararı yanlış yönlendirebilir hem de uzmanın güvenilirliğini yok eder. Bu yüzden her olgu gerçek bir görüşme/gözlem/belgeye bağlanmalı, mesleki görüş ise uzman tarafından oluşturulmalıdır.

8. Bir sosyal inceleme raporunda mesleki görüş ve kanaat (öneri) bölümünü kim yazmalıdır?

• A) Yapay zeka; çünkü daha tarafsız bir öneri üretir
• B) Rapor yazılırken görüş bölümü hiç doldurulmaz
• C) Görüşü yapay zeka yazar, uzman yalnızca en sonda imzalar
• D) Uzman; mesleki görüş ve kanaat onun yetki ve sorumluluğundadır, yapay zeka yalnızca dili netleştirir ✔

Aciklama: Mesleki görüş ve kanaat — 'bu çocuğun üstün yararı şudur', 'şu düzenleme uygundur' — uzmanın yasal yetkisi ve sorumluluğudur. Yapay zekaya 'ne öneririm?' diye sorulmaz; ürettiği bir 'öneri' hem uydurma olabilir hem de bir sorumluluğu devretmiş olur. Yapay zeka olsa olsa uzmanın yazdığı görüşün dilini netleştirir.

9. Ağır bir resmî yardım yazısını bir danışan için yapay zeka ile sadeleştirirken en kritik kontrol hangisidir?

• A) Metnin mümkün olduğunca kısa olması, ayrıntıya bakılmaması
• B) Sonucun akıcı ve estetik görünmesi
• C) Hiçbir hak, şart, tutar, tarih veya uyarının düşmediğini orijinalle karşılaştırarak doğrulamak ✔
• D) Sadeleştirmenin danışana daha az bilgi vererek onu rahatlatması

Aciklama: Sadeleştirmek çarpıtmak değildir; 'kısalt' veya 'kolaylaştır' derken yapay zeka bir hak, şart, tutar, tarih veya uyarıyı yutabilir. Danışan 'kolay' ama eksik bir bilgiyle hakkını kaybedebilir. Bu yüzden sadeleştirilmiş metin orijinalle karşılaştırılıp hiçbir kritik bilginin düşmediği doğrulanmalı, hatta yapay zekaya koruduğu kritik ögeleri listeletmelidir.

10. Bir fon başvurusu taslağı hazırlarken yapay zekanın ürettiği istatistiklere nasıl davranmak doğrudur?

• A) Etkileyici görünmesi için yapay zekanın verdiği istatistikleri doğrudan kullanmak
• B) Yapay zekaya istatistik uydurtmamak, gereken yerlere [VERİ GEREKLİ] yazdırmak ve her sayıyı gerçek kaynaktan koymak ✔
• C) Rakam bir başvuruda yer aldığı sürece kaynağının önemsiz olduğunu düşünmek
• D) Yapay zeka kendinden emin yazdığı için istatistiği doğrulamaya gerek olmadığını varsaymak

Aciklama: Yapay zeka çarpıcı ama kaynaksız istatistikler uydurabilir; kaynak gösteremediği bir rakam neredeyse her zaman güvenilmezdir. Başvurudaki uydurma bir istatistik hem başvuruyu reddettirir hem de kurumun güvenilirliğini yok eder. Doğru yaklaşım, yapay zekaya rakam uydurtmamak ('[VERİ GEREKLİ] yaz') ve her sayıyı gerçek, doğrulanmış kaynaktan koymaktır.

11. Yapay zekaya 'bu ailenin çocuk yetiştirmede neden yetersiz olduğunu açıkla' diye sormak neden sakıncalıdır?

• A) Soru çok uzun olduğu için
• B) Yapay zeka aile konularında hiç bilgi veremeyeceği için
• C) Sonucu baştan varsaydığı için yapay zeka (yalakalıkla) kanıtsız ve önyargılı bir onay üretir; nötr ve dengeli sorulmalıdır ✔
• D) Yapay zeka her zaman ailenin lehine yazacağı için

Aciklama: Bu soru sonucu baştan varsayar ('yetersiz'). Yapay zeka, yalakalık (sizin imanızı onaylama) eğilimiyle bu varsayımı doğrulayan, kanıtsız ve önyargılı bir metin üretir. Önyargılı soru, önyargılı cevap doğurur. Doğrusu, sonucu varsaymayan, hem güçlü yönleri hem endişeleri dengeli ve yalnızca kanıta dayalı isteyen nötr bir sorudur.

12. Yapay zeka çıktısındaki önyargıyı denetlemek için 'ters açı testi' nasıl uygulanır?

• A) Aynı durumu farklı bir grup için düşünüp 'bu aynı dille yazılır mıydı?' diye sorarak çifte standardı test etmek ✔
• B) Yapay zekanın ilk cevabını tarafsız kabul edip başka açı aramamak
• C) Yalnızca danışanın grubunu destekleyen sorular sormak
• D) Önyargı yapay zekada hiç bulunmadığı için ek denetime gerek olmadığını varsaymak

Aciklama: Yapay zeka aynı davranışı farklı gruplar için farklı bir tonda yazabilir (örn. düşük gelirli aileye 'ihmal riski', yüksek gelirliye 'zorlanan ebeveyn'). Ters açı testi, 'danışan farklı bir sosyoekonomik/etnik gruptan olsaydı bu aynı dille yazılır mıydı?' diye sormaktır; bu, kanıta değil kalıp yargıya dayanan çifte standartları görünür kılar.

13. Bir danışanın gerçek dosyasını (ad, adres, sağlık bilgisi dahil) özetletmek için hangisi doğru yaklaşımdır?

• A) Hız için en yakındaki halka açık yapay zeka aracına yapıştırıp özetletmek
• B) Dosya kısa olduğu için mahremiyete dikkat etmeden işlemek
• C) Sağlık bilgisi de dahil her şeyi girip yalnızca sonucu kaydetmek
• D) Yalnızca kurumun onayladığı güvenli sistemde veya kimliksizleştirilmiş metinle, minimum veriyle işlemek ✔

Aciklama: Danışanı tanımlayan kişisel veri — özellikle sağlık gibi özel nitelikli veri — kurumun onaylamadığı halka açık bir araca asla girilmez; metin dış sunucularda işlenebilir, saklanabilir veya model eğitiminde kullanılabilir ve sızma geri alınamaz. Bu aynı zamanda bir KVKK ihlalidir. Bu tür işler yalnızca kurum içi, güvenli, veriyi dışarı çıkarmayan onaylı sistemlerde veya kimliksizleştirilmiş metinle yapılır.

14. Bir belgeden isimleri silmek onu halka açık bir araçta işlemek için neden her zaman yeterli değildir?

• A) İsim silmek her zaman tam anonimleştirmedir ve her belgeyi güvenli kılar
• B) Belge kısa olduğu sürece bağlamdan kimlik çıkarmak imkânsızdır
• C) İsim silinen bir belge KVKK kapsamının tamamen dışına çıkar
• D) Bağlam (mahalle, yaş, olay, aile yapısı) kimliği yeniden ele verebilir; koruma araç ve ortam seçimiyle sağlanır ✔

Aciklama: İsimler silinse bile bağlam (mahalle, yaş, olay, tarih, aile yapısı gibi nadir bir kombinasyon) bir kişiyi belirlenebilir kılabilir; bir mahallede tarife uyan tek kişi olabilir. Gerçek koruma maskeleme ile değil, doğru araç ve ortam seçimiyle sağlanır; bağlam da kişisel veridir ve emin olunmayan bilgi bir üst sınıf gibi korunmalıdır.

15. Bir vakanın başvurusundan kapanışına kadar tek bir yapay zeka hatasının nihai karara sızmasını önlemenin en etkili yolu nedir?

• A) Tüm süreci tek bir yapay zeka aracına devredip yalnızca en sonda bir kez imzalamak
• B) Her aşamaya bir insan doğrulama kapısı ve geçiş koşulu koymak (katmanlı doğrulama) ✔
• C) Hız için ara doğrulamaları kaldırıp yalnızca çıktı aşamasında kontrol etmek
• D) Kayıt tutmadan her uzmanın kendi aracını serbestçe kullanmasına izin vermek

Aciklama: Her aşamaya (başvuru/mahremiyet, değerlendirme/klinik yargı, risk/yetki, plan/doğrulama, rapor/kanıt, kapanış/doğruluk) bir insan doğrulama kapısı konur; bir kapı geçilmeden diğerine geçilmez. Bu katmanlı yapı, bir aşamadaki halüsinasyonun, önyargının veya mahremiyet hatasının bir danışanı etkileyen karara kadar sızmasını önler.