Kazanimlar:
- Yeniden sipariş noktası, emniyet stoğu ve sipariş miktarını yapay zeka desteğiyle hesaplayıp yorumlayabilme
- Stoksuzluk (stockout), fazla stok ve ölü stok senaryolarını analiz edip taslak aksiyon planı çıkarabilme
- Yapay zekanın önerdiği sipariş miktarlarının tedarik süresi, raf ömrü ve bütçe kısıtlarıyla doğrulanması gerektiğini kavrayabilme
Talebi tahmin ettiniz; peki ne zaman, ne kadar sipariş vereceksiniz? İşte envanter yönetimi bu sorunun cevabıdır. Amaç basit ama zordur: doğru ürünü, doğru miktarda, doğru zamanda bulundurmak. Fazlası nakdi rafta dondurur, indirimle eritmeye zorlar; azı satışı kaçırır, müşteriyi rakibe iter. Bu ünitede yapay zekayı sipariş kararlarının arkasındaki hesapları hızlandıran ve senaryoları görünür kılan bir asistan olarak kullanacaksınız.
Önce üç temel kavram:
Yeniden sipariş noktası (ROP - Reorder Point): Stok bu seviyeye düştüğünde yeni sipariş verilmesi gereken eşiktir. Kabaca: (günlük ortalama satış × tedarik süresi) + emniyet stoğu.
Tedarik süresi (lead time): Siparişi verdiğiniz andan, ürünün rafa gelip satışa hazır olduğu ana kadar geçen süredir.
Emniyet stoğu (safety stock): Talep ve tedarik süresindeki belirsizliğe karşı tutulan tampon stoktur. Beklenmedik talep sıçraması veya tedarik gecikmesinde stoksuz kalmayı önler.
Neden sadece ortalama yetmez?
Diyelim günde ortalama 10 adet satıyorsunuz ve tedarik 5 gün. "50 adet kalınca sipariş veririm" demek yeterli görünür. Ama bazı günler 18 satarsınız, tedarikçi bir gün gecikir. İşte emniyet stoğu bu sürprizleri karşılar. Ne kadar emniyet stoğu? Talebiniz ne kadar oynaksa ve tedarik ne kadar güvenilmezse, o kadar çok.
Faktör
Arttığında emniyet stoğu
Neden
Talep oynaklığı
Artar
Sıçramaları karşılamak için
Tedarik süresi
Artar
Bekleme uzadıkça risk büyür
Tedarik güvenilirliği
Azalır
Zamanında gelen tedarikçi tampon ihtiyacını düşürür
Ürünün önemi (hedef ürün)
Artar
Stoksuz kalmanın maliyeti yüksek
Raf ömrü kısalığı
Azalır
Fazla tampon bozulmaya/atığa yol açar
Dikkat: Emniyet stoğu "her ürün için sabit 2 hafta" gibi ezbere kurulmaz. Hızlı devreden ana ürün ile ayda bir satan ürünün tamponu aynı olamaz.
Sipariş miktarı: EOQ mantığı
EOQ (Economic Order Quantity - Ekonomik Sipariş Miktarı): Sipariş verme maliyeti (nakliye, işlem) ile elde tutma maliyetini (depo, sermaye, bozulma) dengeleyen ideal sipariş büyüklüğüdür. Çok sık küçük sipariş → yüksek işlem maliyeti; seyrek büyük sipariş → yüksek depo ve nakit maliyeti. Yapay zeka bu dengeyi hesaplamanıza yardım eder ama minimum sipariş adedi, koli katı, kampanya gibi gerçek kısıtları siz eklersiniz.
Stoksuzluk, fazla stok ve ölü stok
- Stoksuzluk (stockout): Ürün yok, müşteri geldi. Kaybettiğiniz sadece o satış değil; müşteri sadakati de zarar görür.
- Fazla stok (overstock): Talebin üstünde stok; nakit bağlı, indirim baskısı doğar.
- Ölü stok (dead stock): Aylardır hareket etmeyen, satılma umudu düşük stok. Depo yer tutar, değeri düşer.
Yapay zeka bu üç durumu satış hızı ve stok seviyesi verisinden hızlıca ayıklayıp size aksiyon listesi çıkarabilir.
Adım adım envanter analizi
- Veriyi topla: SKU, mevcut stok, günlük ortalama satış, tedarik süresi, minimum sipariş adedi, raf ömrü.
- ROP ve emniyet stoğunu hesaplat: Her SKU için yeniden sipariş noktasını çıkart.
- Riskleri işaretlet: Stoksuz olmak üzere olanlar, fazla stok, ölü stok.
- Aksiyon taslağı al: Hangi ürüne sipariş, hangisine indirim, hangisine iade/transfer.
- Doğrula ve karar ver: Bütçe, tedarikçi kısıtı ve raf ömrüyle kontrol edip siparişi onayla.
Mini vakalar
Vaka 1 — Emniyet stoğu kurtarıyor: Bir eczane deposu, popüler bir vitamini günde ortalama 30 satıyor, tedarik 7 gün. Sadece ortalamaya göre 210 adette sipariş veriyordu ama tedarikçi iki kez 3 gün gecikince stoksuz kaldı. Yapay zeka talep oynaklığı ve gecikme geçmişini analiz edip 90 adet emniyet stoğu öneriyor, ROP 300'e çıkıyor. Sonraki gecikmede stoksuz kalınmıyor; aylık ~15.000 TL kaçan satış korunuyor.
Vaka 2 — Ölü stok temizliği: Bir giyim mağazasında 140 SKU'nun 22'si 90 gündür hiç satmamış, 180.000 TL değerinde. Yapay zeka bunları listeleyip "40 gün içinde satılmazsa markdown, sezon sonu outlet'e transfer" taslağı çıkarıyor. Yönetici planı onaylıyor; depo alanı ve nakit serbest kalıyor.
Vaka 3 — Fazla siparişin önlenmesi: Bir market sorumlusu, tedarikçi promosyonuna kanıp 6 aylık gazoz stoğu almak üzere. Yapay zeka raf ömrü (4 ay) ve aylık satışla senaryo çıkarınca stoğun %30'unun son kullanma tarihini geçeceğini gösteriyor. Sipariş 6 aydan 3 aya düşürülüyor; olası 40.000 TL zayi önleniyor.
Zayıf prompt / Güçlü prompt
Zayıf prompt:
Ne kadar sipariş vermeliyim?
Veri ve kısıt yok; anlamsız yanıt gelir.
Güçlü prompt:
Rolün: envanter planlama uzmanı.Veri: SKU 2210. Mevcut stok 120. Günlük ortalama satış 24,son 30 günde en yüksek 41. Tedarik süresi 6 gün, tedarikçison 3 siparişte 1 gün gecikmiş. Minimum sipariş 50, koli katı 10.Görev: (1) yeniden sipariş noktasını hesapla,(2) makul emniyet stoğu öner ve gerekçelendir,(3) şimdi sipariş vermeli miyim, verirsem kaç koli?Kural: koli katına yuvarla, minimum sipariş kuralına uy.Hesabı adım adım göster ki doğrulayabileyim.
Kopyalanabilir prompt şablonları
1) ROP ve emniyet stoğu hesaplama
Aşağıdaki SKU için yeniden sipariş noktası ve emniyet stoğunuhesapla. Günlük satış, oynaklık, tedarik süresi ve gecikmegeçmişini kullan. Hesabı adım adım göster. Veri: [yapıştır]
2) Stok risk taraması
Aşağıdaki stok tablosunu incele. Üç liste çıkar:(a) 15 gün içinde stoksuz kalma riski olanlar,(b) fazla stok (90+ günlük stok) olanlar,(c) 60 gündür hareketsiz ölü stok. Her SKU için tek satır neden.Veri: [yapıştır]
3) Ölü stok aksiyon planı
Aşağıdaki hareketsiz ürünler için satıştan çıkarma planı öner:markdown yüzdesi, bundle önerisi, transfer veya iade seçeneği.Raf ömrünü dikkate al. Tablo halinde ver. Veri: [yapıştır]
4) Sipariş senaryosu karşılaştırma
Bu ürün için 3 sipariş senaryosu karşılaştır: düşük (1 ay),orta (2 ay), yüksek (4 ay). Her biri için bağlanan nakit, depoyükü, stoksuzluk riski ve raf ömrü zayi riskini tablo yap.Veri ve raf ömrü: [yapıştır]
Sık yapılan hatalar
- Emniyet stoğunu ortalamaya eşitlemek: Oynaklık ve tedarik güvenilirliği hesaba katılmalı.
- Tedarikçi gecikmesini yok saymak: Geçmiş gecikmeler tedarik süresine eklenmeli.
- Koli katı/minimum sipariş kuralını atlamak: Yapay zekanın "37 adet" önerisi gerçekte uygulanamaz.
- Raf ömrünü unutmak: Fazla sipariş, kısa ömürlü üründe doğrudan zayi demektir.
- Ölü stoğu görmezden gelmek: Nakit ve alanı dondurur; düzenli tarayın.
- Tek seferlik promosyona kanmak: Ucuz diye almak, satmıyorsa pahalıya patlar.
Özetle
İyi envanter yönetimi ortalamayla değil, belirsizlikle çalışır. Yeniden sipariş noktası, emniyet stoğu ve sipariş miktarını talep oynaklığı, tedarik süresi ve raf ömrüyle birlikte kurun. Yapay zeka hesabı ve senaryoları hızlandırır; ama koli katı, bütçe ve tedarikçi gerçeğiyle doğrulayıp siparişi siz onaylarsınız.
Uygulama görevi
En kritik 10 SKU'nuz için mevcut stok, günlük satış, tedarik süresi ve raf ömrü içeren anonim bir tablo hazırlayın. "2) Stok risk taraması" promptuyla üç risk listesini çıkarın, ardından en riskli SKU için "1) ROP ve emniyet stoğu hesaplama" promptunu çalıştırın. Çıkan hesabı elle bir kez doğrulayın.
Kontrol listesi
- [ ] Kritik SKU'lar için stok/satış/tedarik verisini topladım.
- [ ] Emniyet stoğunu oynaklık ve gecikmeye göre kurdum.
- [ ] Koli katı ve minimum sipariş kurallarını uyguladım.
- [ ] Stoksuzluk, fazla stok ve ölü stoğu düzenli tarıyorum.
- [ ] Raf ömrünü sipariş kararında dikkate aldım.
- [ ] Sipariş adedini elle doğrulayıp onayladım.