İmar Yönetmeliği ve Mevzuat Araştırması ve Doğrulaması

Kazanimlar:

• İmar durumu, yönetmelik ve mevzuat sorularını AI ile hızlı tarayıp yapısını anlayabilme
• AI'ın verdiği her madde, oran ve sınırın yürürlükteki resmî metinden ve yetkili idareden teyit edilmesi gerektiğini uygulayabilme
• Mevzuat halüsinasyonunun ve güncelliğini yitirmiş bilginin proje riskini nasıl büyüttüğünü ve doğrulanmış kaynak zincirinin nasıl kurulacağını kavrayabilme

Şehir planlama, hukuk içinde yapılan bir tekniktir. Bir plan hükmü, bir yapılaşma koşulu, bir ruhsat kararı; hepsi yürürlükteki mevzuata (imar kanunu, planlı alanlar imar yönetmeliği, mekânsal planlar yapım yönetmeliği, yerel plan notları ve sayısız ilgili düzenleme) dayanır. Bu metinler geniş, karmaşık ve sık değişir. AI, bu mevzuat yığınında hızlı tarama yapmakta, bir kavramı sade dille açıklamakta ve maddeler arası ilişkiyi göstermekte çok işe yarar. Ama burada en yüksek risk vardır: AI mevzuatı halüsine eder. Var olmayan bir madde numarası, güncelliğini yitirmiş bir oran veya farklı bir düzenlemeden gelen bir hüküm uydurabilir; üstelik bunu kendinden emin bir dille yapar. Mevzuatta bir hata, iptal edilen bir plan, reddedilen bir ruhsat veya hukuki sorumluluk demektir. Bu yüzden AI'ın verdiği her madde, oran ve sınır yürürlükteki resmî ve güncel metinden teyit edilmelidir.

Neden mevzuat en riskli alandır

Mevzuat üç özelliğiyle AI için tehlikelidir:

1. Değişkenlik. Yönetmelikler yıllar içinde değişir; AI'ın eğitim verisi bir tarihte donmuştur ve eski hükmü güncel sanabilir.
2. Bağlama duyarlılık. Aynı konu farklı yönetmeliklerde, farklı ölçeklerde, farklı istisnalarla düzenlenir; AI yanlış bağlamdan alıntı yapabilir.
3. Kesinlik yanılsaması. AI bir madde numarasını ("madde 24/3") tam ve güvenli biçimde yazar; bu kesinlik, doğruluk sanılır. Oysa numara tümüyle uydurma olabilir.

Dikkat: Bir mevzuat sorusuna AI'ın verdiği "net" bir madde numarası ve oran, doğruluğun değil, akıcı dilin göstergesidir. Hiçbir madde, oran veya sınır resmî güncel metinden teyit edilmeden plana, rapora veya karara konmaz.

AI'ın uygun kullanımı

AI'ı mevzuatta bir arama ve anlama aracı olarak kullanın, bir kaynak olarak değil:

• Bir kavramı sade dille açıklatmak (ama tanımı resmî metinle doğrulamak).
• Uzun bir yönetmelik metnini özetletmek (metni siz verirsiniz; AI dışarıdan madde eklememeli).
• Verdiğiniz iki metin arasındaki çelişkiyi işaretletmek.
• Bir konuda "hangi düzenlemelere bakmalıyım" diye başlık taslağı çıkarmak (sonra resmî kaynağa gitmek).
• Bir vatandaş/paydaş için sade bilgi notu taslağı yazdırmak (teknik değerler "idareden teyit edilmeli" notuyla).

En güvenli desen: metni siz sağlayın, AI sadece o metni işlesin. AI'ın kendi "hafızasından" madde çağırması en riskli kullanımdır.

Doğrulanmış kaynak zinciri

Sağlam bir mevzuat doğrulaması bir zincir izler:

1. Resmî ve güncel metin. Yürürlükteki yönetmeliğin resmî yayımından (Resmî Gazete / yetkili kurum) güncel hali.
2. Yürürlük tarihi kontrolü. Hükmün hâlâ geçerli olduğunu, değiştirilmediğini teyit et.
3. Bağlam eşleşmesi. Doğru ölçek, doğru alan türü, doğru istisna.
4. Yetkili idare teyidi. Parsele veya olaya özel durumda yetkili idareden yazılı bilgi.
5. İz. Hangi maddeyi hangi tarihli hangi metinden teyit ettiğini kaydet.

Adım adım: AI ile güvenli mevzuat araştırması

1. Soruyu netleştir. Hangi konu, hangi ölçek, hangi alan?
2. Resmî metni bul ve AI'a ver. Kendi hafızasına güvenme.
3. AI'a sadece verdiğin metni işlet. Özet, sadeleştirme, çelişki taraması.
4. Her madde/oranı işaretlet. "TEYİT GEREKLİ" etiketi.
5. Yürürlük ve bağlamı doğrula. Güncel mi, doğru düzenleme mi?
6. Gerekirse yetkili idareye sor. Özel durumlarda yazılı teyit.
7. İz bırak.

Zayıf prompt / Güçlü prompt

Zayıf prompt: "Konut alanında minimum parsel büyüklüğü kaç metrekare, hangi maddede?"

AI hafızasından bir sayı ve madde numarası uydurabilir; ikisi de yanlış olabilir ama emin görünür.

Güçlü prompt: "Aşağıda yürürlükteki [yönetmelik adı, tarih] metninin ilgili bölümü var. Bu metne göre konut alanında minimum parsel büyüklüğüyle ilgili hüküm var mı? Varsa aynen alıntıla ve madde numarasını metinden göster. Metinde yoksa 'bu metinde bulunamadı' de; kendi bilgilerinden ekleme yapma. Metin: [...]"

İkinci prompt AI'ı yalnızca verilen metne bağlar; halüsinasyonu büyük ölçüde engeller ve teyidi kolaylaştırır.

Dört kopyalanabilir şablon

Görev: SADECE aşağıda verdiğim mevzuat metnine dayanarak soruyu yanıtla.İlgili hükmü aynen alıntıla ve madde/fıkrayı metinden göster. Metindeyoksa "bu metinde bulunamadı" de. Kendi hafızandan madde, sayı veyaoran EKLEME. Soru: [...] | Metin: [...]

Görev: Aşağıdaki metinde geçen tüm sayısal değer, oran, süre ve maddeatfını LİSTELE ve her biri için "yürürlük ve resmî metinden teyitedilmeli" notu koy. Yorum katma; sadece işaretle.Metin: [...]

Görev: Aşağıdaki iki mevzuat/plan metni arasındaki OLASI çelişkileriişaretle. Her çelişki için: konu, birinci metindeki hüküm, ikincimetindeki hüküm, "resmî teyit gerekli". Karar verme.Metin 1: [...] | Metin 2: [...]

Görev: Aşağıdaki teknik hükümleri bir vatandaşın anlayacağı sade birbilgi notuna çevir. Her sayısal değer için "yetkili idareden teyitediniz" notu ekle. Hukuki kesinlik veya tavsiye iddia etme.Hükümler: [...]

Bir tablo: kullanım deseni ve risk

AI kullanımı

Risk düzeyi

Neden

Zorunlu önlem

Hafızadan madde çağırma

Çok yüksek

Halüsinasyon, eskime

Kullanma; resmî metne git

Verilen metni özetleme

Orta

Yanlış vurgulama

Kaynakla karşılaştır

Kavram açıklama

Orta

Eski/yanlış tanım

Resmî tanımla doğrula

İki metni karşılaştırma

Orta

Bağlam kayması

Madde madde teyit

Vatandaş notu taslağı

Düşük-orta

Yanlış kesinlik izlenimi

"İdareden teyit" notu

Üç mini vaka

Vaka 1 — Uydurma madde. Bir plancı, AI'a bir çekme mesafesi kuralını sorar; AI "Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği madde 21/7'ye göre 5 metre" der. Plancı resmî metne bakar; ne o madde numarası ne de o oran metinde vardır. AI hem sayıyı hem madde numarasını uydurmuştur. Doğrulama olmasa bu yanlış proje çizimine geçecekti.

Vaka 2 — Eskimiş oran. Bir ekip, AI'dan bir otopark standardı alır. Sayı bir zamanlar doğrudur ama yönetmelik iki yıl önce değişmiştir; AI eski değeri verir. Ekip yürürlük tarihini kontrol ettiği için güncel değeri bulur. Mevzuatta "doğru ama eski" en sinsi hatadır.

Vaka 3 — Metne bağlı güvenli kullanım. Bir plancı, resmî yönetmelik metnini AI'a verip yalnızca o metne dayalı özet ister ve her sayıyı işaretletir. AI dışarıdan madde eklemediği için çıktı denetlenebilirdir; plancı 40 sayfayı dakikalar içinde haritalar ve her maddeyi kaynaktan teyit eder. Doğru desen, hızı güvenlikle birleştirir.

Sık yapılan hatalar

• AI'ın hafızasından madde istemek. En yüksek halüsinasyon riski; her zaman resmî metne gidin.
• Yürürlük tarihini kontrol etmemek. Doğru ama eskimiş hüküm plana zarar verir.
• Madde numarasının kesinliğine güvenmek. Akıcı dil, doğruluk kanıtı değildir.
• Bağlamı karıştırmak. Farklı ölçek/alan türü için yazılmış hükmü uygulamak.
• Özel durumu genel hükümle kapatmak. Parsele özel konu yetkili idare teyidi ister.
• İz bırakmamak. Hangi maddeyi nereden teyit ettiğinizi kaydetmemek hesap verebilirliği bozar.

Özetle

Mevzuat, planlamanın hukuki çerçevesidir ve AI için en riskli alandır: değişken, bağlama duyarlı ve kesinlik yanılsaması yüksek. AI mevzuatı halüsine eder — madde numarası, oran ve sınır uydurur, üstelik eminmiş gibi. En güvenli kullanım, resmî ve güncel metni AI'a verip yalnızca o metni işletmektir; AI'ın hafızasından madde çağırması en tehlikeli desendir. Her hükmü yürürlük tarihi ve bağlamıyla doğrulayın, özel durumlarda yetkili idareden teyit alın ve doğrulama izini kaydedin. AI mevzuatı okumanızı hızlandırır, mevzuatın kaynağı olamaz.

Uygulama görevi

Bir mevzuat sorusu seçin (örneğin bir yapılaşma koşulu). (1) İlk şablonla, ilgili resmî metni AI'a verip yalnızca o metne dayalı yanıt alın; AI'ın dışarıdan bir şey ekleyip eklemediğini kontrol edin. (2) İkinci şablonla metindeki tüm sayı ve madde atfını işaretletin. (3) Bilerek, resmî metin vermeden aynı soruyu sorun ve AI'ın uydurup uydurmadığını resmî metinle karşılaştırın. (4) Bir doğrulama zinciri (kaynak, yürürlük, bağlam, idare, iz) yazın.

Kontrol listesi

• [ ] AI'a resmî ve güncel metni verdim; hafızasından madde istemedim.
• [ ] AI'ın yalnızca verdiğim metni işlemesini sağladım.
• [ ] Her madde, oran ve sınırı resmî metinden teyit ettim.
• [ ] Hükmün yürürlük tarihini ve bağlamını doğruladım.
• [ ] Özel/parsele özgü durumlarda yetkili idareden teyit aldım.
• [ ] Vatandaş notlarına "idareden teyit ediniz" ifadesini ekledim.
• [ ] Hangi maddeyi hangi kaynaktan teyit ettiğimi kaydettim.