Kazanimlar:
- Nazım imar planı, uygulama imar planı ve plan notlarının yapısını AI yardımıyla hızlıca çözümleyip özetleyebilme
- Plan lejantı, fonksiyon kodları ve yapılaşma koşullarını AI ile tararken her değeri resmî onaylı plandan teyit edebilme
- Plan tadilatı, plan hiyerarşisi ve çelişki analizinde AI'ı bir ön-inceleme aracı olarak sınırları içinde kullanabilme
Bir şehir plancısının masasına gelen en yoğun okuma işi, imar planlarını ve onların dilini çözmektir. Türkiye'de planlama kademeli bir hiyerarşiyle ilerler: en üstte bölge ve çevre düzeni planları, altında nazım imar planı (kentin genel kullanım kararlarını, yoğunluğu ve ana ulaşım sistemini 1/5000 gibi ölçeklerde belirleyen üst ölçekli plan), en altta uygulama imar planı (parsel bazında yapılaşma koşullarını 1/1000 ölçeğinde belirleyen alt ölçekli plan) yer alır. Bu planlar hem çizim (lejant, fonksiyon renkleri, sınırlar) hem de metin (plan notları; planın nasıl uygulanacağını anlatan yazılı hükümler) içerir. AI, bu uzun ve teknik metinleri hızlıca çözümlemekte, karşılaştırmakta ve özetlemekte çok yardımcıdır. Ama okuduğu her değerin resmî onaylı plandan teyit edilmesi şarttır; çünkü plan hükümleri yasal olarak bağlayıcıdır ve yanlış yorum bir yapının ruhsatını veya bir planın hukukunu tehlikeye atar.
Plan hiyerarşisi ve neden önemli
Planlar bir zincirdir: alt ölçekli plan, üst ölçekli planı ihlal edemez. Bir uygulama imar planı, nazım planın verdiği yoğunluğu ve fonksiyonu aşamaz. Bir plancının en sık yaptığı iş, bu uyumu (ya da uyumsuzluğu) kontrol etmektir. AI, iki plan metnini yan yana koyup çelişkileri işaretlemede çok işe yarar; ama son kararı plancı, resmî belgelerle verir.
İpucu: AI'a plan metni verirken hangi ölçekte ve hangi tarihli/onaylı plan olduğunu mutlaka belirtin. "1/1000 uygulama planı, 12.03.2023 onaylı" gibi bir bağlam, AI'ın yorumunu doğru çerçeveye oturtur ve sizin de doğrularken hangi belgeye bakacağınızı netleştirir.
Plan notlarının anatomisi
Plan notları genellikle şu tür hükümleri içerir: yapılaşma koşulları (TAKS, KAKS/emsal, yükseklik), fonksiyon tanımları, çekme mesafeleri, otopark ve sosyal donatı standartları, özel hükümler (afet, koruma, kıyı gibi) ve genel hükümler. TAKS (Taban Alanı Katsayısı) yapının zemine oturan alanının parsele oranıdır; KAKS/emsal (Kat Alanı Katsayısı) toplam inşaat alanının parsele oranıdır. Bu kısaltmalar planın çekirdeğidir ve tek bir yanlış okuma projeyi baştan bozar.
AI, dağınık ve numarasız yazılmış plan notlarını temiz bir tabloya dönüştürebilir, birbirine atıf yapan maddeleri bağlayabilir ve "bu parsel için hangi hükümler geçerli" sorusuna bir ön-cevap taslağı üretebilir. Ancak AI bazen madde numarasını, oranı veya istisnayı halüsine eder; bu yüzden her satır orijinal plan notundan işaretlenmeli ve teyit edilmelidir.
Adım adım: bir planı AI ile çözümleme
- Belgeyi tanımla. Ölçek, onay tarihi, plan türü ve yetkili idareyi not et.
- Metni anonimleştir. Gerekiyorsa parsel/malik bilgisini temizle.
- Yapıyı çıkart. AI'a plan notlarını başlıklara (yapılaşma, fonksiyon, donatı, özel hüküm) göre tablolat.
- Belirsizlikleri işaretlet. Her sayı ve madde için "TEYİT GEREKLİ" iste.
- Hiyerarşi kontrolü. Üst ölçek planla çelişki taraması yaptır.
- Teyit et. Her hükmü orijinal onaylı plandan doğrula; şüphede yetkili idareye sor.
- İz bırak. Hangi hükmü hangi belgeden teyit ettiğini kaydet.
Zayıf prompt / Güçlü prompt
Zayıf prompt: "Bu parselde ne yapabilirim?"
AI, elinde parselin gerçek imar durumu olmadan genel bir tahmin üretir, oran uydurabilir ve sizi yanlış yönlendirir.
Güçlü prompt: "Aşağıda 1/1000 uygulama imar planı plan notlarının metni var (onay tarihi: [...]). Bu metni bir tabloya dönüştür: sütunlar = Konu, Hüküm, Madde no, Değer. Yapılaşma koşulları, çekme mesafeleri, otopark ve özel hükümleri ayrı satırlara koy. Metinde açıkça yazmayan hiçbir değeri uydurma; belirsizse 'metinde bulunamadı' yaz. Metin: [...]"
İkinci prompt AI'ı yalnızca metinde yazanı yapılandırmaya zorlar; uydurmayı engeller ve teyidi kolaylaştırır.
Dört kopyalanabilir şablon
Görev: Aşağıdaki plan notu metnini yapılandırılmış bir tabloya çevir.Sütunlar: Konu | Hüküm (özet) | Madde/parça no | Sayısal değer.Sadece metinde AÇIKÇA yazanı kullan; yazmayanı "metinde yok" olarak işaretle.Hiçbir oran, mesafe veya madde numarası uydurma.Plan türü/ölçek/onay tarihi: [...]Metin: [...]
Görev: Aşağıdaki iki plan metnini karşılaştır (üst ölçek ve alt ölçek).Fonksiyon, yoğunluk ve ulaşım kararlarında OLASI çelişkileri listele.Her çelişki için: konu, üst plandaki hüküm, alt plandaki hüküm, "teyit gerekli".Karar verme; sadece dikkat çekilecek noktaları işaretle.Üst plan: [...] | Alt plan: [...]
Görev: Aşağıdaki plan notlarında geçen tüm kısaltma ve teknik terimi(TAKS, KAKS/emsal, Yençok, çekme mesafesi vb.) bir sözlük tablosundasade Türkçe ile açıkla. Değer atfetme; sadece terimi tanımla.Metin: [...]
Görev: Bir vatandaşa/paydaşa yönelik, aşağıdaki plan hükümlerinisade ve yanıltmadan anlatan bir bilgi notu TASLAĞI yaz. Teknik değerleri"idareden teyit edilmelidir" notuyla ver. Hukuki kesinlik iddia etme.Hükümler: [...]
Bir tablo: plan türleri ve AI'ın rolü
Plan/belge
İçerik
AI'ın uygun rolü
Zorunlu doğrulama
Çevre düzeni / nazım plan
Genel kullanım, yoğunluk, ana ulaşım
Metin özeti, karşılaştırma
Onaylı plan ve lejant
Uygulama imar planı
Parsel bazında yapılaşma
Plan notu tablolaştırma
Onaylı 1/1000 plan
Plan notları
Yazılı hükümler
Yapılandırma, çelişki taraması
Orijinal metin, madde madde
İmar durum belgesi
Parsele özel resmî bilgi
(Veri girişi/özet)
Yetkili idare belgesi
Plan tadilatı
Değişiklik teklifi
Fark analizi taslağı
Askı süreci, resmî karar
Üç mini vaka
Vaka 1 — Emsal karışıklığı. Bir plancı, karışık yazılmış bir plan notunu AI'a tablolatır. AI "emsal 1.60" yazar. Plancı orijinal metne bakar; metinde "emsal 1.60, ancak ticaret+konut karma kullanımda 2.00" yazmaktadır. AI istisnayı atlamıştır. Plancı düzeltir. Bu, "sadece metinde yazanı kullan" kuralının bile tek geçişte yeterli olmadığını, teyidin şart olduğunu gösterir.
Vaka 2 — Hiyerarşi çelişkisi. Bir ekip, bir uygulama planı ile nazım planı AI'a karşılaştırtır. AI, alt planda bir bölgenin "ticaret", üst planda "konut dışı kentsel çalışma alanı" olarak göründüğünü işaretler. Plancı bunu ciddiye alır, resmî belgelerle inceler ve gerçek bir uyumsuzluk bulur; tadilat gerektiğini erken fark eder. AI karar vermemiş, sadece dikkat çekmiştir; değeri budur.
Vaka 3 — Vatandaş bilgi notu. Bir belediye, askıya çıkan bir plan için vatandaşların anlayacağı bir bilgi notu ister. AI, teknik plan notlarını 1 sayfalık sade metne çevirir ve her sayısal değer için "idareden teyit ediniz" notu koyar. Plancı gözden geçirip yayınlar. Karmaşık bir metin, yanıltmadan, saatler yerine dakikalarda erişilebilir hale gelir.
Sık yapılan hatalar
- İstisnaları kaçırmak. Plan notlarındaki "ancak", "hariç", "özel hükümler" ifadeleri ana kuralı değiştirir; AI bunları atlayabilir.
- Ölçek ve tarih belirtmemek. Hangi plana baktığını söylemezsen AI yanlış çerçeveden yorumlar; sen de neyi teyit edeceğini bilemezsin.
- Parsele özel karar üretmek. AI'a "bu parselde ne yapılır" dedirtip resmî imar durum belgesi yerine koymak ciddi bir hatadır.
- Kısaltmaları karıştırmak. TAKS ile KAKS'ı veya emsal ile yükseklik hükmünü karıştırmak tüm projeyi bozar; terimleri her zaman doğrula.
- Çelişki taramasını karar sanmak. AI'ın işaretlediği çelişki bir hipotezdir; hukuki sonuç resmî inceleme ister.
Özetle
İmar ve nazım planları hem çizim hem de yasal bağlayıcı metinden oluşur; plan notları planın çekirdeğidir. AI bu uzun metinleri yapılandırmada, terimleri açıklamada, planlar arası çelişkileri işaretlemede ve vatandaş bilgi notu üretmede güçlü bir yardımcıdır. Ancak AI istisnaları kaçırabilir ve oran/madde halüsine edebilir. Her hüküm ölçek ve onay tarihiyle çerçevelenmeli, orijinal onaylı plandan madde madde teyit edilmeli; parsele özel kararlar resmî imar durum belgesine bırakılmalıdır. AI planı okumanızı hızlandırır, planı onaylamaz.
Uygulama görevi
Elinizdeki (veya örnek) bir plan notu metnini alın. (1) Yukarıdaki ilk şablonla AI'a tablolatın. (2) Tablodaki her satırı orijinal metinle karşılaştırıp AI'ın kaçırdığı en az bir istisna veya atladığı bir ayrıntı bulun. (3) Üçüncü şablonla terim sözlüğü çıkarın ve bir yanlış/eksik tanımı düzeltin. (4) Hangi değerleri hangi resmî belgeden teyit edeceğinizi listeleyin.
Kontrol listesi
- [ ] Plan türü, ölçek ve onay tarihini AI'a bağlam olarak verdim.
- [ ] AI'ın yalnızca metinde yazanı kullanmasını sağladım; uydurmayı engelledim.
- [ ] İstisna ve özel hükümleri ayrıca kontrol ettim.
- [ ] Her sayısal değeri ve madde numarasını orijinal onaylı plandan teyit ettim.
- [ ] Parsele özel kararları resmî imar durum belgesine bıraktım.
- [ ] Planlar arası çelişki taramasını hipotez olarak ele aldım, karar olarak değil.
- [ ] Hangi hükmü hangi belgeden teyit ettiğimi kaydettim.