Kazanimlar:
- Likidite, kârlılık, borçluluk ve faaliyet oranlarını AI ile doğru formül ve tanımlarla hesaplatabilme
- Oranları sektör ortalaması ve zaman serisiyle karşılaştırarak AI'dan gerekçeli bir yorum isteyebilme
- AI'ın oran hesap ve yorumlarını tanım tutarlılığı ve girdi doğruluğu açısından denetleyebilme
Oran analizi, tablolardaki ham rakamları birbirine bölerek karşılaştırılabilir, anlamlı göstergelere dönüştürme sanatıdır. "Şirketin 45 milyon TL borcu var" cümlesi tek başına az şey söyler; ama "borç/özkaynak oranı 1,8" cümlesi, şirketin özkaynağının neredeyse iki katı kadar borçlandığını anlatır ve sektörle kıyaslanabilir. AI oran analizini iki yönden hızlandırır: bir yandan onlarca oranı saniyeler içinde hesaplar, diğer yandan bu oranları yorumlar ve dikkat çeken sapmaları işaretler. Ancak oran analizinin en sinsi tuzağı tanımdır: aynı oranın birden fazla tanımı vardır ve AI bazen paydayı ya da payı yanlış seçer. Bu yüzden bu ünitenin kalbi, tanım tutarlılığını doğrulamaktır.
Bu ünitede dört oran ailesini tanıyacak, AI'a doğru tanımlarla oran hesaplatmayı öğrenecek ve oranları sektör ve zaman serisiyle karşılaştırıp gerekçeli yorum çıkarmayı göreceğiz.
Kavramlar: Oran: İki finansal kalemin bölümü. Likidite: Kısa vadeli borç ödeme gücü. Kârlılık: Satıştan veya sermayeden kâr üretme gücü. Borçluluk (kaldıraç): Finansmanın ne kadarının borçla sağlandığı. Faaliyet oranları: Varlıkların ne kadar verimli döndürüldüğü.
Dört Oran Ailesi
Oranlar dört temel soruya cevap verir. AI'a oran isterken hangi aileden ve hangi tanımla istediğinizi belirtmek, yanlış hesabı baştan önler.
Aile
Örnek oran
Tanım
Ne söyler
Likidite
Cari oran
Dönen varlık / Kısa vadeli borç
Kısa vadede borç ödeyebilir mi?
Likidite
Asit-test
(Dönen varlık − Stok) / Kısa vadeli borç
Stok satılmadan ödeyebilir mi?
Kârlılık
Net kâr marjı
Net kâr / Ciro
Her satıştan ne kadar kâr kalıyor?
Kârlılık
Özkaynak kârlılığı (ROE)
Net kâr / Özkaynak
Sahibin parası ne kadar kazandırıyor?
Borçluluk
Borç/Özkaynak
Toplam borç / Özkaynak
Ne kadar kaldıraçlı?
Faaliyet
Alacak devir hızı
Ciro / Ort. ticari alacak
Alacak ne hızla tahsil ediliyor?
Kural: Bir oranın anlamı, tanımı ve karşılaştırma temeliyle birlikte doğar. Cari oranın 1,4 çıkması iyi mi kötü mü? Cevap sektöre, geçmiş yıllara ve rakiplere bağlıdır. Bu yüzden AI'dan hem hesap hem de bir karşılaştırma zemini istemek gerekir.
Dikkat: Aynı oranın farklı adları ve tanımları olabilir. Örneğin "kaldıraç oranı" kimi yerde toplam borç/toplam varlık, kimi yerde toplam borç/özkaynaktır. AI'a hangi tanımı istediğinizi açıkça yazın; yoksa AI bir tanım seçer ve siz farklı bir tanımla karşılaştırırsanız yorum tümden yanlış olur.
AI ile Oran Hesaplama ve Yorumlama
Oran hesaplama promptu:"Aşağıdaki 2024 bilanço ve gelir tablosu kalemlerinden (bin TL) şu oranlarıhesapla ve her biri için kullandığın FORMÜLÜ yanına yaz: cari oran,asit-test, net kâr marjı, ROE, borç/özkaynak, alacak devir hızı.Sadece verdiğim rakamları kullan.[kalemler]"
Zaman serisi yorum promptu:"Aynı oranları 2022, 2023, 2024 için hesapla ve tabloya diz. Her oranın3 yıllık eğilimini (iyileşiyor/bozuluyor/yatay) tek cümleyle yorumla veen çok dikkat edilmesi gereken oranı gerekçesiyle belirt."
Sektör karşılaştırma promptu:"Bu oranları perakende sektörü için tipik aralıklarla karşılaştır. Sektöraralığını 'genel bilgi, kaynak gerekli' etiketiyle ver; kesin rakamuydurma. Şirketin hangi oranlarda sektörün altında/üstünde olduğunu söyle."
Tanım doğrulama promptu:"Hesapladığın her oran için kullandığın pay ve paydayı ayrı ayrı yaz.Alternatif bir yaygın tanım varsa onu da belirt ki karşılaştırma yaparkenaynı tanımı kullandığımdan emin olayım."
Zayıf Prompt / Güçlü Prompt
ZAYIF:"Bu şirketin oranları iyi mi?"(Sonuç: tanımsız, temelsiz, "genel olarak iyi görünüyor" gibi bir cevap.)GÜÇLÜ:"Cari oran, net kâr marjı ve borç/özkaynak oranını 2022-2024 için hesapla(formülleri yaz). Her oranın eğilimini yorumla, borç/özkaynaktaki artışınfinansal risk açısından ne anlama geldiğini açıkla ve tek bir genelsağlamlık yargısına var."
Mini Vakalar
Vaka 1 — Yanlış payda. Bir analist AI'a cari oran hesaplatıyor; AI paydayı yanlışlıkla "toplam borç" alıyor ve 0,9 buluyor, "likidite zayıf" diyor. Analist tanım doğrulama promptunu çalıştırıyor; paydanın kısa vadeli borç olması gerektiğini görüyor, doğru hesapta oran 1,6 çıkıyor. Yorum tersine döner: likidite aslında makul. Tek bir payda hatası, kararı ters çevirebilirdi.
Vaka 2 — Marj iyi, tahsilat kötü. Bir üretici firmanın net kâr marjı %11 ile sektör üstü. Ancak AI alacak devir hızını hesaplayınca alacakların yılda sadece 4 kez döndüğü, yani ortalama 90 günde tahsil edildiği görülüyor. Yorum: kârlı ama nakde geç dönüyor; büyürken nakit sıkışması riski var. Kârlılık ve faaliyet oranını birlikte okumak, tek başına marja bakmaktan çok daha zengin.
Vaka 3 — Kaldıraç tuzağı. Bir şirketin ROE'si %28 ile çok yüksek görünüyor. AI borç/özkaynak oranını da hesaplayınca 3,2 çıkıyor: yüksek ROE, kârdan değil aşırı borçtan geliyor. Yorum: getiri cazip ama risk yüksek; faiz artışında bu yapı kırılgan. AI, ROE'yi kaldıraçla birlikte okuyarak yanıltıcı parlaklığı ortaya çıkarıyor.
İpucu: Oranları asla tek başına okumayın. Yüksek bir oran, başka bir oranla birlikte bakıldığında anlam değiştirir. AI'dan oranları "aile" olarak yorumlamasını isteyin: likidite, kârlılık, borçluluk ve faaliyeti bir arada değerlendirsin.
Karşılaştırma Zemini: Üç Ayna
Bir oran ancak bir aynada anlam kazanır. AI'dan üç aynayı birden istemek en olgun yorumu verir:
- Zaman aynası: Şirketin kendi geçmişi. Oran iyileşiyor mu, bozuluyor mu?
- Sektör aynası: Benzer şirketler. Oran sektöre göre nerede? (AI'ın verdiği sektör rakamları mutlaka doğrulanmalı.)
- Hedef aynası: Şirketin kendi bütçe/kovenant hedefi. Örneğin kredi sözleşmesindeki borç/özkaynak sınırı aşılmış mı?
Sık yapılan hatalar
- Tanımı belirtmemek. AI'ın seçtiği tanımla sizin karşılaştırma temeliniz farklı olursa yorum çöker.
- Oranı tek başına okumak. Yüksek ROE'nin kaynağı kâr mı, kaldıraç mı ayırt edilmezse yanılırsınız.
- Sektör rakamını doğrulamamak. AI sektör ortalamasını uydurabilir; bu rakamlar kaynak ister.
- Ortalama yerine dönem sonu kullanmak. Alacak/stok devir hızında ortalama bakiye kullanılmazsa hız yanlış çıkar.
- Eğilimi göz ardı etmek. Tek yılın oranı fotoğraf, üç yılın oranı filmdir; karar film ister.
Özetle
Oran analizi, ham rakamı karşılaştırılabilir göstergeye çevirir. AI onlarca oranı hızla hesaplar ve yorumlar, ama en büyük riski yanlış tanımdır. Her oranın pay ve paydasını doğrulayın, oranları aile olarak birlikte okuyun ve üç aynada (zaman, sektör, hedef) karşılaştırın. Yüksek bir oranın altında yatan nedeni sormadan verilen yorum, sizi yanlış karara götürebilir.
Uygulama görevi
Bir şirketin üç yıllık özet bilanço ve gelir tablosu kalemlerini AI'a verin. Cari oran, net kâr marjı, ROE ve borç/özkaynak oranını hesaplatın ve her biri için formülü yazdırın. Sonra tanım doğrulama promptunu çalıştırıp pay/paydaları kontrol edin. En az bir oranı elle yeniden hesaplayın. Son olarak AI'dan bu oranları "aile" olarak yorumlamasını isteyin ve ROE'nin kârdan mı kaldıraçtan mı geldiğini sorgulatın.
Kontrol listesi
- [ ] Her oran için istediğim tanımı açıkça belirttim.
- [ ] AI'ın kullandığı pay ve paydayı doğruladım.
- [ ] En az bir oranı elle yeniden hesapladım.
- [ ] Oranları en az iki yıl üzerinden eğilimle okudum.
- [ ] ROE gibi oranların kaynağını (kâr mı kaldıraç mı) sorguladım.
- [ ] Sektör rakamlarını "kaynak gerekli" olarak işaretledim.
- [ ] Oranları tek tek değil aile olarak yorumladım.