Kazanimlar:
- İlerleme ve hakediş verisini imalat kalemi, gerçekleşen miktar ve birim fiyatla AI'a yapılandırılmış biçimde işleyebilme
- AI'ın ürettiği hakediş tutarları, kesinti ve kümülatif hesapları aritmetik ve sözleşme kurallarıyla doğrulayabilme
- Hakediş verisinin ticari gizliliğini koruyarak AI çıktısını imzalanmadan önce mühendisçe denetleyebilme
Hakediş, bir yüklenicinin belirli bir dönemde gerçekleştirdiği imalatların, sözleşmedeki birim fiyatlarla hesaplanıp ödemeye esas tutarının belirlendiği resmi belgedir. İlerleme raporu ise işin fiziksel gerçekleşme durumunu (planlanana göre yüzde kaç tamamlandı) gösterir. Bu belgeler doğrudan para akışını ve sözleşme yükümlülüklerini belirler; bir hesap hatası, eksik veya fazla ödeme, hukuki ihtilaf ve mali kayıp demektir. Hakediş; yüzlerce imalat kaleminin miktar × birim fiyat çarpımını, kesintileri (avans, teminat, cezalar), önceki hakedişlerin mahsuplaşmasını ve kümülatif tutarları içerir. AI, bu tekrarlı hesapları hızlandırır, tabloları düzenler ve tutarlılık kontrolünde yardımcı olur. Ama aritmetik ve sözleşme kurallarında hata yapabilir; her tutar imzalanmadan önce mühendisçe doğrulanmalıdır. Bu ünitede hakediş ve ilerleme raporlarını AI ile güvenli üretmeyi göreceğiz.
Hakediş Verisini Doğru Kurmak
Hakediş hesabını AI'a kurarken şu yapıyı verin:
- İmalat kalemi (poz): Ne yapıldı? Poz numarası ve tanımı.
- Sözleşme miktarı ve birim fiyat: Sözleşmedeki toplam miktar ve kalemin birim fiyatı.
- Bu dönem gerçekleşen miktar: Ölçülen, yerinde tespit edilen imalat miktarı.
- Kümülatif miktar: Bugüne kadar toplam yapılan (önceki + bu dönem).
- Kesintiler: Avans mahsubu, teminat kesintisi, gecikme cezası, stopaj vb.
Hakediş mantığı katmanlıdır: önce kalem bazında tutar (miktar × birim fiyat), sonra ara toplam, sonra kümülatiften önceki hakedişin düşülmesi, en sonra kesintiler. Her katman ayrı doğrulanmalıdır.
Basit bir örnek:
Kalem: C25/30 beton, birim fiyat 2.500 TL/m³ Kümülatif yapılan: 180 m³ → 180 × 2.500 = 450.000 TL Önceki hakedişte: 120 m³ → 120 × 2.500 = 300.000 TL Bu dönem: (180 − 120) × 2.500 = 60 × 2.500 = 150.000 TLKalem: Ø12 donatı, birim fiyat 32 TL/kg Bu dönem: 4.200 kg → 4.200 × 32 = 134.400 TLBu dönem imalat ara toplamı = 150.000 + 134.400 = 284.400 TL (−) Teminat kesintisi %5 = 284.400 × 0,05 = 14.220 TL (−) Avans mahsubu (varsa) = ... Ödenecek net tutar = ara toplam − kesintiler
AI böyle bir hesap ürettiğinde her satırı bağımsız kontrol edin: çarpım doğru mu, kümülatif tutuyor mu, kesinti oranı sözleşmeye uygun mu.
Dikkat: Hakedişte en sık ve en pahalı hatalar kümülatif mahsuplaşmada olur: bu dönem tutarı, kümülatif tutardan önceki hakedişin düşülmesiyle bulunur. AI bu mahsuplaşmayı yanlış kurarsa, aynı imalat iki kez ödenebilir veya eksik ödenebilir. Kümülatif − önceki = bu dönem eşitliğini her kalemde doğrulayın.
Zayıf Prompt / Güçlü Prompt
ZAYIF:"Bu hakedişi hesapla."(Poz, birim fiyat, kümülatif, önceki hakediş, kesinti belirsiz.)GÜÇLÜ:"Aşağıdaki kalemler için hakediş tablosu üret. Sütunlar:Poz | Birim fiyat | Kümülatif miktar | Kümülatif tutar |Önceki hakediş tutarı | Bu dönem tutarı.Kalemler:- Beton: 2.500 TL/m³, kümülatif 180 m³, önceki 120 m³- Donatı: 32 TL/kg, kümülatif 12.400 kg, önceki 8.200 kgKurallar:- Bu dönem tutarı = kümülatif tutar − önceki hakediş tutarı- Sonda ara toplam ve %5 teminat kesintisini AYRI göster- Tüm çarpımların ara adımını yazHer satırın aritmetiğini ve kümülatif mantığı kendimdoğrulayacağım."
Hakedişi Doğrulama
Kalem aritmetiği. Her kalemde miktar × birim fiyat çarpımını bağımsız kontrol edin. Basit ama en sık hata buradadır.
Kümülatif mantık. Bu dönem tutarı = kümülatif tutar − önceki hakediş tutarı. Bu eşitliği her kalemde doğrulayın; çift ödeme veya eksik ödemeyi önler.
Birim fiyat karşılığı. Kullanılan birim fiyat sözleşmedeki fiyatla aynı mı? AI yanlış veya güncel olmayan fiyat kullanabilir.
Kesinti kuralları. Teminat, avans mahsubu, ceza oranları sözleşmeye uygun mu? Kesinti sırası ve tabanı doğru mu?
Toplam tutarlılığı. Kalem tutarlarının toplamı ara toplama, ara toplam eksi kesintiler net tutara eşit mi?
Kontrol
Ne bakılır
Sık hata
Kalem çarpımı
Miktar × birim fiyat doğru mu
Aritmetik hata
Kümülatif
Kümülatif − önceki = bu dönem
Çift/eksik ödeme
Birim fiyat
Sözleşme fiyatı mı
Yanlış/eski fiyat
Kesinti
Oran ve taban doğru mu
Yanlış kesinti
Toplam
Ara toplam ve net tutar tutuyor mu
Toplama hatası
İlerleme Raporu ve Gizlilik
İlerleme raporu, gerçekleşen imalatı planla karşılaştırır (örneğin planlanan %40, gerçekleşen %34 → 6 puan gecikme). AI, bu karşılaştırmayı ve nedensel özeti hızlıca hazırlar. Ayrıca hakediş ve ilerleme verisi ticari açıdan çok hassastır: birim fiyatlar, kâr marjları, taşeron bilgileri rakiplerle paylaşılmamalıdır. Bu veriyi halka açık AI servisine yüklemek ciddi bir gizlilik ihlalidir; kurumsal onay ve uygun araç şarttır (bkz. giriş ve etik ünitesi).
İpucu: Hakediş hesabını AI'a yaptırmak yerine, hesabı kendi hesap tablonuzda (Excel) kurup AI'dan yalnızca formül mantığını, tutarlılık kontrolünü veya rapor metnini istemek daha güvenlidir. Böyle sayısal sorumluluk sizde kalır, AI destek rolünde olur ve hassas veri dışarı çıkmaz.
Üç Mini Vaka
Vaka 1 – Kümülatif hatası. AI, bir hakedişte beton kaleminin bu dönem tutarını, önceki hakedişi düşmeden tüm kümülatif üzerinden hesaplıyor: 450.000 TL. Mühendis, önceki 300.000 TL'nin düşülmesi gerektiğini fark edip bu dönemi 150.000 TL'ye düzeltiyor. Kontrol, 300.000 TL'lik bir fazla ödemeyi önlüyor.
Vaka 2 – Yanlış birim fiyat. AI, bir donatı kaleminde sözleşme fiyatı yerine güncel piyasa fiyatını kullanıyor. Mühendis sözleşmeye bakıp doğru birim fiyatla düzeltiyor. Hakediş sözleşme fiyatına dayanır; piyasa fiyatı değil.
Vaka 3 – Gecikme raporu. Proje müdürü, aylık ilerleme raporu için AI'dan planlanan/gerçekleşen yüzde karşılaştırması ve kısa bir yönetici özeti istiyor. AI net bir tablo ve özet üretiyor; müdür gecikme nedenlerini (hava, tedarik) kendi bilgisiyle ekleyip raporu tamamlıyor. Düşük riskli, zaman kazandıran kullanım.
Kopyalanabilir prompt şablonları
KÜMÜLATİF MANTIK KONTROL PROMPTU:"Aşağıdaki hakediş tablosunda her kalem için'kümülatif tutar − önceki hakediş tutarı = bu dönem tutarı'eşitliğini kontrol et. Tutmayan satırları işaretle ve doğrubu dönem tutarını göster. Tablo: [yapıştır]"
KESİNTİ DOĞRULAMA PROMPTU:"Aşağıdaki hakedişte kesintileri sözleşme kurallarına görekontrol et: teminat oranı [%..], avans mahsubu [...], varsa ceza.- Her kesintinin oranını ve uygulandığı tabanı doğrula- Uygulama sırasının doğru olduğunu kontrol et- Net ödenecek tutarı adım adım göster. Veri: [yapıştır]"
Sık yapılan hatalar
- Bu dönem tutarını kümülatiften önceki hakedişi düşmeden hesaplamak (çift ödeme).
- Kalem çarpımlarını (miktar × birim fiyat) bağımsız kontrol etmemek.
- Sözleşme birim fiyatı yerine güncel/piyasa fiyatı kullanmak.
- Kesinti oran, taban veya sırasını sözleşmeye göre doğrulamamak.
- Ara toplam ve net tutar tutarlılığını denetlememek.
- Hassas hakediş verisini onaysız harici AI servisine yüklemek.
Özetle
- Hakediş verisini poz, birim fiyat, kümülatif miktar, önceki hakediş ve kesinti olarak yapılandırın.
- Bu dönem tutarı = kümülatif tutar − önceki hakediş; bu eşitliği her kalemde doğrulayın.
- Her kalem çarpımını ve toplamları bağımsız kontrol edin.
- Sözleşmedeki birim fiyatı ve kesinti kurallarını teyit edin.
- En güvenli yol: hesabı kendi tablonuzda kurup AI'ı kontrol/rapor desteği olarak kullanmak.
- Hakediş ve ilerleme verisi ticari sırdır; gizliliğini koruyun, çıktıyı imzalanmadan önce doğrulayın.
Uygulama görevi
Birkaç imalat kalemi için bir hakediş senaryosu kurun (birim fiyat, kümülatif ve önceki hakediş miktarlarını siz belirleyin). AI'dan poz, birim fiyat, kümülatif tutar, önceki hakediş ve bu dönem tutarı sütunlu bir tablo ile ara toplam ve teminat kesintisini isteyin. Ardından: (1) her kalem çarpımını bağımsız kontrol edin, (2) "kümülatif − önceki = bu dönem" eşitliğini doğrulayın, (3) kesinti oran ve tabanını denetleyin, (4) ara toplam ve net tutarın tutarlılığını kontrol edin. Bulduğunuz aritmetik veya mantık hatasını not edin.
Kontrol listesi
- [ ] Hakediş verisini poz, birim fiyat, kümülatif ve önceki hakedişle yapılandırdım.
- [ ] Her kalemde miktar × birim fiyat çarpımını doğruladım.
- [ ] "Kümülatif − önceki = bu dönem" eşitliğini her kalemde kontrol ettim.
- [ ] Sözleşme birim fiyatını ve kesinti kurallarını teyit ettim.
- [ ] Ara toplam ve net tutar tutarlılığını denetledim.
- [ ] Hassas veriyi harici servise yüklemeden çalıştım.
- [ ] Çıktıyı imzalanmadan önce mühendisçe doğruladım.