Kazanimlar:
- Gerçek içerikten konu özü çıkarıp onaylı başlık listesinden birincil ve ikincil konuları eşleyebilme
- Dewey gibi sınıflama önerilerinin ana sınıfını kabul edip alt basamaklarını resmî tabloyla doğrulayabilme
- Sınıflandırmanın yargısal ve temsil içeren doğasını kavrayıp eskimiş ve dışlayıcı terimlere karşı önerileri denetleyebilme
Bir kaynağın "ne hakkında olduğunu" belirlemek, kütüphaneciliğin en yargısal işlerinden biridir. Buna konu analizi denir: bir belgenin içeriğini okuyup onu doğru konu başlıklarıyla ve doğru sınıflama numarasıyla eşleştirmek. Bir kullanıcı rafta ilgili kitapları yan yana bulabiliyorsa ya da katalogda bir konuyu aradığında doğru sonuçlara ulaşıyorsa, bunun arkasında iyi bir konu analizi vardır. Bu ünitede yapay zekayı konu önerisi, sınıflama ve otomatik indekslemede nasıl kullanacağınızı; ama nihai konu kararını neden insanın vermesi gerektiğini öğreneceksiniz.
Birkaç kavramı tanımlayalım. Sınıflandırma sistemi, kaynakları konularına göre numaralayan bir düzendir; en yaygını Dewey Onlu Sınıflama (DDC) ve Kongre Kütüphanesi Sınıflaması'dır (LCC). Örneğin Dewey'de 500 doğa bilimlerini, 900 tarihi ve coğrafyayı gösterir. İndeksleme, bir belgeye onu bulunabilir kılan anahtar terimleri atama işidir. Otomatik indeksleme, bu işi yazılımın önermesidir. YZ bu üç işte de öneri üretir, ama her birinde son sözü uzman söyler.
Adım adım: yapay zeka ile konu analizi
1. Belgenin özünü YZ'ye ver. Tam metin, özet, içindekiler ya da giriş bölümü. Konu analizi içeriğe dayanır; YZ'ye yalnızca başlığı verirseniz yüzeysel ve yanıltıcı bir öneri alırsınız.
2. YZ'den içerik özeti iste. Önce "bu belge esas olarak ne hakkında?" diye sorun. Bu, hem sizin hızlı anlamanızı sağlar hem de YZ'nin konuyu doğru kavrayıp kavramadığını gösterir.
3. Kontrollü konu başlıklarıyla eşle. YZ'ye onaylı konu başlığı listenizi verin ve "yalnızca bu listeden en uygun başlıkları öner" deyin. Serbest terim üretmesine izin vermeyin.
4. Sınıflama numarası öner. YZ'ye "bu belge Dewey'de hangi ana sınıfa girer" diye sorabilirsiniz; ama numaranın kesin basamaklarını mutlaka resmî sınıflama tablosuyla doğrulayın. YZ makul ama yanlış numaralar üretebilir.
5. Kararı ver ve gerekçelendir. YZ'nin önerilerini gözden geçirin, kurumun politikası ve kullanıcı kitlesi ışığında seçin, gerektiğinde reddedin. Nihai konu kararı ve sınıflama sizin imzanızı taşır.
İpucu: Bir belgeye birden çok konu verilebilir. YZ'den "bu belgenin birincil konusu nedir, ikincil konuları neler?" diye ayrı ayrı sorun. Birincil konuyu doğru seçmek, kaynağın rafta doğru yere girmesini sağlar; ikincil konular ise katalogda ek erişim noktaları verir.
Sınıflandırmanın yargısal doğası
Sınıflandırma tarafsız görünür ama değildir. Bir belgeyi "kadın çalışmaları" mı yoksa "sosyoloji" mi altına koyacağınız, hatta bir tarihsel olayı hangi coğrafya altında sınıflayacağınız, bakış açısı içeren kararlardır. Sınıflandırma sistemleri belirli dönemlerin ve kültürlerin varsayımlarını taşır; bazı terimler zamanla eskir ya da dışlayıcı hale gelir. YZ, eğitildiği veriden bu önyargıları aynen devralır ve hatta pekiştirebilir.
Bu yüzden konu analizi, YZ'ye bırakılamayacak bir yargı işidir. YZ hangi başlıkların "olası" olduğunu gösterir; ama hangi başlığın kaynağı en doğru ve en adil biçimde temsil ettiği kararı, kurumun değerlerini ve kullanıcı kitlesini bilen uzmana aittir.
Dikkat: YZ'nin önerdiği bir konu başlığının kaynağı yanlış ya da dışlayıcı biçimde temsil etmediğinden emin olun. Özellikle kimlik, etnisite, din ve toplumsal cinsiyet gibi hassas konularda, YZ'nin ürettiği terimleri kurumun güncel ve kapsayıcı söz varlığıyla karşılaştırın.
Üç mini vaka
Vaka 1 — Toplu konu önerisi. Bir kütüphane, 800 makalelik bir dijital koleksiyona konu ataması yapacaktı. Uzman, her makalenin özetini YZ'ye verip onaylı başlık listesinden eşleme istedi. YZ önerileri, makale başına ortalama 3 uygun başlıktan 2'sini doğru yakaladı; uzman üçüncüyü ekledi ve yanlış önerileri ayıkladı. İş, tümüyle elle yapılana göre yaklaşık %40 daha hızlı bitti.
Vaka 2 — Yanlış sınıflama numarası. Bir uzman, bir tıp tarihi kitabı için YZ'den Dewey numarası istedi. YZ "610 (Tıp)" önerdi; oysa kitap ağırlıklı olarak tıbbın tarihini işliyordu ve doğru yer "610.9 (Tıp tarihi)" idi. Uzman, resmî Dewey tablosuna bakarak düzeltti; YZ ana sınıfı bulmuş ama alt kırılımı kaçırmıştı.
Vaka 3 — Eskimiş terim yakalandı. YZ, bir sosyoloji kitabına eskimiş ve artık dışlayıcı sayılan bir konu terimi önerdi; çünkü eğitim verisinde bu eski terim yaygındı. Uzman, kurumun güncel kapsayıcı söz varlığından doğru terimi seçti. Bu, YZ'nin geçmişin önyargısını taşıdığının somut bir örneğiydi.
Derinlik ve tutarlılık: ne kadar özgül olmalı?
Konu analizinde sık karşılaşılan bir karar, atanacak terimin özgüllük düzeyidir. Bir kaynağa çok genel bir başlık ("Tarih") verirseniz, konuyu arayan kullanıcı yüzlerce ilgisiz sonuç arasında boğulur. Çok dar bir başlık verirseniz, kaynağı daha geniş arayan kullanıcı onu bulamaz. Kural, kaynağı en özgül biçimde ama tam olarak kapsayan terimi seçmektir: bir kaynak yalnızca Selçuklu dönemi mimarisini işliyorsa, "Mimarlık" değil "Selçuklu mimarisi" doğru düzeydir. YZ bu dengeyi çoğu zaman kaçırır; ya fazla genel ya fazla dağınık öneriler üretir. Bu yüzden YZ'ye "kaynağın kapsadığı en özgül düzeyde başlık öner, kaynağın gerçekte değinmediği alt konuları ekleme" gibi net bir yönerge vermek gerekir. Ayrıca aynı konuya sahip kaynakların zaman içinde tutarlı biçimde etiketlenmesi, katalogun bütünlüğü için özgüllük kadar önemlidir; bir gün "Selçuklu mimarisi", ertesi gün "Selçuklu dönemi yapıları" demek, kullanıcıyı böler.
İpucu: Bir kaynağa birden çok başlık verirken, birbirinin alt kümesi olan terimleri gereksiz yere üst üste yığmayın. Hem "Osmanlı tarihi" hem "Tarih" vermek, ikincisini gereksiz kılar; en özgül olanı seçip yalnızca gerçekten farklı erişim noktası katan başlıkları ekleyin.
Dört kopyalanabilir şablon
1) Konu özü çıkarma:
Aşağıdaki belgenin birincil konusunu tek cümlede, ikincilkonularını 3 madde halinde yaz. Yalnızca metne dayan, metindeolmayan konu ekleme. Belge/özet: [buraya]
2) Onaylı başlıktan eşleme:
Aşağıda bir belge özeti ve onaylı konu başlıkları listesi var.Belgeye yalnızca listeden en uygun 3-5 başlığı, en uygundanbaşlayarak eşle. Her seçim için tek cümle gerekçe yaz. Listedeuygun başlık yoksa belirt. Özet: [buraya] / Liste: [buraya]
3) Sınıflama ana sınıf önerisi:
Aşağıdaki belge için Dewey Onlu Sınıflama'da olası ana sınıfı(3 basamak) öner ve neden orayı seçtiğini açıkla. Alt basamakları"resmî tablodan doğrulanmalı" diye işaretle, kesin numara verme.Belge: [buraya]
4) Önyargı ve güncellik denetimi:
Aşağıdaki konu başlığı önerileri arasında eskimiş, dışlayıcı yada tek yönlü olabilecek terimler var mı? Varsa işaretle ve nedensorunlu olabileceğini açıkla. Öneriler: [buraya]
Zayıf prompt / Güçlü prompt
Zayıf prompt:
Bu kitaba konu başlıkları ver: "Osmanlı'da Ticaret".
Yalnızca başlıktan çalışan YZ, içeriği bilmeden genel terimler uydurur ve kontrollü söz varlığını dikkate almaz. Sonuç: tutarsız, belki yanlış başlıklar.
Güçlü prompt:
Rolün: konu analizi uzmanı asistanı. Aşağıda kitabın girişbölümü ve içindekiler var; ayrıca onaylı konu başlıkları listesiverdim. (1) Kitabın birincil konusunu tek cümlede özetle.(2) Yalnızca listeden en uygun 3-5 başlığı, gerekçesiyle eşle.(3) Liste dışına çıkma, terim uydurma. Metin: [buraya] /Onaylı liste: [buraya]
Güçlü prompt, YZ'yi gerçek içerikle ve kontrollü söz varlığıyla sınırlar; hem doğruluğu hem tutarlılığı korur.
Konu analizi görev tablosu
Görev
YZ'nin rolü
İnsanın kararı
İçerik özeti
Hızlı taslak
Doğruluk kontrolü
Başlık önerisi
Listeden eşleme
Nihai seçim, gerekçe
Sınıflama numarası
Ana sınıf önerisi
Alt basamak doğrulama
Önyargı denetimi
İşaretleme
Kapsayıcı terim kararı
Sık yapılan hatalar
- Yalnızca başlıktan konu istemek. Konu analizi içeriğe dayanır; başlık yanıltır.
- Sınıflama numarasını doğrulamadan kabul etmek. YZ ana sınıfı bulsa da alt kırılımı kaçırır.
- Kontrollü söz varlığını atlamak. Serbest terim tutarlılığı bozar.
- Önyargıyı görmezden gelmek. YZ geçmişin eskimiş, dışlayıcı terimlerini taşıyabilir.
- Konu kararını tümüyle YZ'ye bırakmak. Temsil ve adalet yargı gerektirir; karar insanındır.
Özetle
Konu analizi ve sınıflandırmada YZ, içerik özeti çıkaran, onaylı listeden başlık eşleyen ve sınıflama ana sınıfı öneren hızlı bir asistandır. Ama konu analizi özünde bir yargı ve temsil işidir: hangi başlığın kaynağı en doğru ve en adil biçimde tanımladığı, sınıflama numarasının kesin basamakları ve terimlerin güncelliği kararları uzmana aittir. YZ'yi gerçek içerikle ve kontrollü söz varlığıyla çalıştırın, sınıflama numaralarını resmî tabloyla doğrulayın ve önyargıya karşı uyanık olun.
Uygulama görevi
Elinizdeki bir kaynağın giriş bölümünü ve kısa bir onaylı konu başlığı listesini hazırlayın. "Konu özü çıkarma" ve "Onaylı başlıktan eşleme" şablonlarıyla YZ'den öneri alın. Ardından önerileri resmî sınıflama tablosu ve kurumun güncel söz varlığıyla karşılaştırın: kaç öneri doğruydu, kaçını düzelttiniz? "Önyargı ve güncellik denetimi" şablonuyla önerilerde eskimiş terim olup olmadığını kontrol edin.
Kontrol listesi
- [ ] Konu analizini başlıktan değil gerçek içerikten yaptırdım.
- [ ] Başlıkları kontrollü söz varlığından eşledim.
- [ ] Sınıflama numarasının alt basamaklarını resmî tabloyla doğruladım.
- [ ] Eskimiş ve dışlayıcı terimlere karşı önerileri denetledim.
- [ ] Nihai konu ve sınıflama kararını kendi yargımla verdim.