Kazanimlar:
- HTR ve transliterasyon iş akışını kurup ham taslağın neden satır satır uzman kontrolü gerektirdiğini açıklayabilme
- Osmanlıca'da ünlü/harf belirsizliğinde kesin okuma dayatmak yerine alternatifler isteyip okunamayan yerleri koruyabilme
- Orijinal transliterasyonu ayrı bir sadeleştirme katmanından ayırıp nihai bilimsel sorumluluğu paleografi uzmanında tutabilme
Tarih araştırmasının belki de en emek isteyen kısmı, el yazması ve eski harfli belgeleri okunur metne dökmektir. Bir mektup, bir defter, bir mahkeme sicili ya da bir Osmanlıca vesika, ancak transkribe edildikten sonra araştırılabilir hâle gelir. Transkripsiyon, bir belgenin içeriğini (çoğunlukla el yazısını ya da eski bir yazıyı) yazılı, okunabilir bir metne aktarmaktır. Osmanlıca söz konusu olduğunda buna genellikle transliterasyon da eşlik eder: Arap harfli metni, harf harf karşılıklarıyla Latin alfabesine aktarma.
Matbu metinler için OCR kullanıyorduk; el yazısı için farklı bir teknoloji gerekir: HTR (Handwritten Text Recognition — el yazısı tanıma). HTR, el yazısıyla yazılmış belgeleri makine metnine çeviren, OCR'ye benzeyen ama çok daha zorlu bir teknolojidir. Bu ünitede HTR ve YZ'yi Osmanlıca ve el yazması transkripsiyonunda nasıl kullanacağınızı, hata paylarını ve doğrulamanın neden burada daha da kritik olduğunu göreceğiz.
El yazısı neden bu kadar zor
El yazısı, matbu metinden çok daha değişkendir: her yazarın kendine özgü bir eli vardır, harfler birbirine bağlanır, kısaltmalar ve özel işaretler kullanılır, mürekkep akar, kâğıt yıpranır. Osmanlıca'da zorluk katlanır:
- Bağlamsal harf biçimleri: Aynı harf kelimenin başında, ortasında, sonunda farklı yazılır.
- Ünlülerin yazılmaması: Kısa ünlüler çoğu zaman yazılmaz; okuyucu bağlamdan tamamlar. Bu, "kabul mü kabil mi" gibi belirsizlikler yaratır.
- Farklı yazı stilleri: Rik'a, divani, ta'lik gibi farklı el yazısı üslupları vardır; her biri farklı bir okuma uzmanlığı ister.
- Osmanlıca sözcük dağarcığı: Arapça ve Farsça'dan gelen, bugünkü Türkçede olmayan sözcükler.
Bu yüzden HTR ve YZ, Osmanlıca'da matbu OCR'ye göre çok daha yüksek hata payıyla çalışır. Bir uzman paleograf (paleography — eski yazıları okuma bilimi) gözü burada araç değil, zorunluluktur.
İş akışı: adım adım
1. Belge kalitesini hazırla. OCR'de olduğu gibi yüksek çözünürlük ve iyi kontrast şarttır. El yazısında bu daha da kritiktir.
2. HTR modelini seç. Osmanlıca, Arapça el yazısı ya da belirli bir dönem için özel eğitilmiş HTR modelleri, genel modellerden çok daha başarılıdır. Bir dönem ve yazı stili için hangi modelin iyi çalıştığını test edin.
3. Ham transkripsiyon üret. HTR modeli bir taslak üretir. Osmanlıca'da bu taslak, deneyimli bir gözün mutlaka baştan sona kontrol etmesi gereken, hatalarla dolu bir başlangıçtır.
4. YZ ile bağlamsal iyileştirme. Ham çıktıdaki tutarsızlıkları, olası okuma alternatiflerini ve şüpheli yerleri YZ'ye işaretletebilirsiniz. Ama YZ'nin "düzeltmesi" burada özellikle riskli: uydurma bir okuma önerebilir.
5. Transliterasyon ve sadeleştirme (katmanlı). Arap harfli metnin Latin harfli transliterasyonu, ardından bugünkü Türkçeye sadeleştirilmiş okuması ayrı katmanlar olarak üretilir. Orijinal asla bozulmaz.
6. Uzman doğrulaması. Nihai transkripsiyon, paleografi ve dönem bilgisi olan bir uzman tarafından belgeyle karşılaştırılarak onaylanır.
Dikkat: Osmanlıca'da YZ, ünlüsü yazılmamış bir kelimeyi bağlamdan "tahmin ederken" tamamen yanlış bir okuma üretebilir ve bunu kendinden emin bir dille sunar. "kabil" yerine "kabul", "âlim" yerine "âlem" gibi bir harf farkı anlamı bütünüyle değiştirir. Her belirsiz okuma alternatifleriyle sunulmalı, tek bir kesin okuma dayatılmamalıdır.
Bir tabloyla katmanlar ve sorumluluk
Katman
İçerik
YZ'nin rolü
Uzmanın rolü
Görüntü
Orijinal belge
—
Kaynak
HTR taslağı
Ham makine okuması
Üretir
Baştan sona kontrol
Transliterasyon
Latin harfli aktarım
Taslak önerir
Doğrular, düzeltir
Belirsizlik notları
[?] ve alternatifler
İşaretler
Karar verir
Sadeleştirme
Bugünkü Türkçe
Taslak önerir
Onaylar
Bilimsel yayın
Nihai metin + notlar
—
Yalnızca uzman
Üç mini vaka
Vaka 1 — HTR ilk taslağı 5 kat hızlandırdı. Bir doktora öğrencisi, 200 sayfalık bir Osmanlıca defteri transkribe edecekti. Elle tam transkripsiyon tahminen 60 iş günüydü. Dönem için eğitilmiş bir HTR modeliyle ham taslak birkaç saatte çıktı; öğrenci bu taslağı düzelterek işi 12 iş gününe indirdi. Ama her sayfayı satır satır belgeyle karşılaştırmak zorunda kaldı; taslağın yaklaşık %30'u hatalıydı.
Vaka 2 — Bir harf, bir anlam. Bir araştırmacı, YZ'nin "vali" diye okuduğu bir kelimeye güvendi. Uzman kontrolünde kelimenin aslında "veli" (bir çocuğun/kişinin sorumlusu) olduğu, ünlü işaretlenmediği için YZ'nin yanlış tahmin ettiği anlaşıldı. Belgenin hukuki anlamı bütünüyle değişiyordu. Ders: Osmanlıca'da tek harf/ünlü farkı belgeyi baştan yorumlatır; uzman şart.
Vaka 3 — Uydurma tamamlama. Mürekkebi akmış, bir kelimesi okunamayan bir satırda YZ boşluğu "mantıklı" bir kelimeyle doldurdu. Uzman, o boşluğun aslında bir yer adı olduğunu ve YZ'nin uydurduğunu fark etti. Boşluk [okunamıyor] olarak bırakıldı. Ders: okunamayan yer doldurulmaz, işaretlenir.
Dört kopyalanabilir şablon
1) Belirsizliği koruyan transliterasyon:
Aşağıda bir Osmanlıca belgenin HTR ham çıktısı/transliterasyonuvar. Görevin metni gözden geçirip olası okuma hatalarınıişaretlemek. Kurallar: (1) Emin olmadığın her kelime için 2-3olası okuma alternatifi sun, birini dayatma. (2) Okunamayanyerleri [okunamıyor] bırak, doldurma. (3) Metinde olmayankelime EKLEME. (4) Ünlüsü belirsiz kelimelerde alternatiflerigöster. Metin: [buraya]
2) Katmanlı okuma (orijinal + sadeleştirme):
Aşağıdaki doğrulanmış Osmanlıca transliterasyonu için İKİ sütunüret: (1) Orijinal transliterasyon (dokunma), (2) BugünküTürkçeye sadeleştirilmiş okuma. Sadeleştirmede anlam EKLEME,yorum katma; yalnızca dili güncelle. Anlamı belirsiz yerleri[belirsiz] işaretle. Transliterasyon: [buraya]
3) Terim ve kişi çıkarımı:
Aşağıdaki transkripsiyonda geçen kişi adlarını, yer adlarını,ünvanları ve dönemsel terimleri ayrı listeler hâlinde çıkar.Yalnızca metinde AÇIKÇA geçenleri al; tahminle ekleme yapma.Okunuşundan emin olmadıklarını [?] ile işaretle. Metin: [buraya]
4) Şüpheli okuma denetimi:
Rolün deneyimli bir paleografya kontrolörü. Aşağıdakitranskripsiyonda anlam olarak tutarsız, döneme uymayan ya dabağlama oturmayan kelimeleri işaretle ve neden şüpheliolduklarını yaz. Kesin düzeltme dayatma; insan uzmanınbelgeyle karşılaştıracağı bir şüphe listesi üret. Metin: [buraya]
Zayıf prompt / Güçlü prompt
Zayıf:
Bu Osmanlıca metni oku ve bana çevirisini ver.
Bu, YZ'yi tek ve kesin bir okuma üretmeye, belirsizlikleri gizlemeye ve boşlukları uydurmaya iter. Osmanlıca'da bu neredeyse garanti hata demektir.
Güçlü:
Aşağıdaki Osmanlıca transliterasyonu incele. Kesin bir okumaDAYATMA. Her belirsiz kelime için olası alternatifleri sun,okunamayan yerleri [okunamıyor] bırak, metinde olmayan hiçbirşey ekleme. Ayrı bir sütunda bugünkü Türkçeye sadeleştirilmişokumayı ver ama orijinali koru. Emin olmadığın her yeri [?]ile işaretle ki uzman belgeyle karşılaştırsın. Metin: [buraya]
Fark: kesin okuma yasağı, alternatiflerin talep edilmesi, boşlukların korunması ve katmanlı çıktı, uzman doğrulamasını mümkün kılar.
Sık yapılan hatalar
- HTR taslağını doğru sanmak. Osmanlıca'da ham taslağın büyük kısmı hatalı olabilir; satır satır kontrol şart.
- Tek kesin okuma dayatmak. Ünlüsü yazılmamış kelimelerde alternatifler gizlenirse yanlış anlam kayda geçer.
- Okunamayan yeri doldurtmak. Boşluk [okunamıyor] ile korunmalı, uydurulmamalı.
- Orijinali sadeleştirmeyle karıştırmak. Sadeleştirme ayrı katman olmalı; orijinal transliterasyon bozulmamalı.
- Uzmanı devre dışı bırakmak. Paleografi ve dönem bilgisi olmadan YZ'nin okuması bilimsel değeri olmayan bir tahmindir.
Özetle
Osmanlıca ve el yazması transkripsiyonu, HTR ve YZ ile ham taslak aşamasında büyük ölçüde hızlanabilir; günler süren işi saatlere indiren bir ilk çıktı elde edersiniz. Ama tam da bu alanda tek harf, tek ünlü farkı anlamı değiştirir; YZ belirsizliği gizleme ve boşluk doldurma eğilimindedir. Doğru yöntem katmanlıdır: ham taslak, alternatifli belirsizlik notları, ayrı bir sadeleştirme katmanı ve her şeyin üstünde paleografi bilen bir uzmanın belgeyle satır satır doğrulaması. YZ ilk okumayı hızlandırır; bilimsel sorumluluk uzmanındır.
Uygulama görevi
Bir Osmanlıca ya da el yazması belge transliterasyonu (kendi ürettiğiniz ya da yayımlanmış bir örnek) alın. "Belirsizliği koruyan transliterasyon" şablonuyla YZ'den alternatifli bir okuma isteyin. Ardından "katmanlı okuma" ile sadeleştirme katmanını ayrı üretin. Belirsiz işaretlenen her kelimeyi bir uzman kaynağıyla ya da sözlükle karşılaştırın; YZ'nin tek okuma dayatsaydı kaç yanlış üreteceğini not edin.
Kontrol listesi
- [ ] Dönem ve yazı stiline uygun bir HTR/model kullandım.
- [ ] YZ'den kesin okuma yerine alternatifler istedim.
- [ ] Okunamayan yerleri [okunamıyor] ile koruttum.
- [ ] Orijinal transliterasyonu sadeleştirmeden ayrı tuttum.
- [ ] Nihai metni paleografi bilen bir uzmanla/belgeyle doğrulattım.