Girdeji:
- Bulut esasly gurallara duýgur şahsy maglumatlary ýüklemezden ozal gizlinligi gözlemek we degişli usuly (anonimleşdirmek, ýapyk gural) saýlamak ukyby
- Ulanylmazdan ozal bir materialyň awtorlyk hukugyny we medeni duýgurlygyny aýdyňlaşdyrmak ukyby
- AI-iň çeşmelerde ikitaraplaýynlygy köpeldýändigini, möhüm çarçuwany goşup we AI-iň ulanylyşyny aç-açan yglan etmek ukyby;
Taryh we arhiw materiallary bitarap köpçülik däl. Raýat sanawynda diri adamlaryň şahsy maglumatlary bolup biler, kazyýet faýlynda şahsy durmuş, jemgyýet tarapyndan mukaddes hasaplanýan medeni materiallar, awtorlyk hukugy astynda saklanýan eserler bolup biler. AI bu materialy dolandyrmagy aňsatlaşdyrýandygy sebäpli, ony nädogry ulanmagyň netijeleri ösýär. Bu bölüm tutuş moduly gurşap alýan etiki esaslary çuňlaşdyrýar: şahsy durmuşyň eldegrilmesizligi, awtorlyk hukugy, medeni duýgurlyk, AI ulanylanda aç-açanlyk we hakykylyk.
Bu meseleler tehniki däl, ýöne iň bolmanda tehniki meseleler ýaly möhümdir; Şahsy durmuşyň eldegrilmesizligi, awtorlyk hukugynyň bozulmagy ýa-da jemgyýetiň duýgurlygyny äsgermezlik etmek kanuny netijeleri hem, düzedip bolmajak ynamy döredýär.
Şahsy durmuş: dirileriň we ölenleriň hukuklary
Arhiw resminamalarynda köplenç şahsy maglumatlar bar: atlar, salgylar, saglyk maglumatlary, kazyýet ýazgylary, dini / etnik gelip çykyşy. Olaryň käbiri diri adamlara degişlidir we şahsy maglumatlary goramak kanunlaryna tabyn (Türkiýedäki KVKK, Europeewropadaky GDPR).
- Janly adamlar: Kesgitli duýgur maglumatlary öz içine alýan resminamalary köpçülige, bulut esasly AI gurallaryna ýüklemek düýpli bozulma bolup biler. Bu gurallar maglumatlary saklap, bilimde ulanyp ýa-da paş edip biler.
- Ölen adamlar: Hukuk goragy azalsa-da, ahlak jogapkärçiligi saklanýar; Adamyň duýgur geçmişini gereksiz açmak, olaryň mertebesine we maşgalasyna zyýan ýetirip biler.
- Giriş çäklendirmeleri: Köp arhiw belli bir wagt üçin duýgur resminamalar üçin giriş çäklendirmelerini girizýär. AI-iň "netijeliligi" bu çäklendirmeleri ýeňip geçmek üçin esas bolup bilmez.
Üns beriň: Bulut esasly AI guralyna resminama ýüklemezden ozal hemişe soraň: "Bu mazmun internete syzsa, kime zyýan ýeter?" Jogap “şolaryň biri” bolsa, ilki bilen korporatiw tassyklamany, maglumatlary anonimleşdirmegi we mümkin bolsa ýerli / ýapyk guraly gözläň. Şahsy maglumatlary birkemsiz ýüklemek yzyna dolanyp bolmaýar.
Awtorlyk hukugy: her bir resminama köpçülige elýeterli däl
Resminamanyň fiziki taýdan arhiwde bolmagy, ony erkin ulanyp biljekdigiňizi aňlatmaýar. Awtorlyk hukugy, belli bir döwürde goragy üpjün edýän eseri döredijä degişli.
- Jemgyýetçilik domeni: Awtorlyk hukugy gutaran eserler erkin ulanylyp bilner. Dowamlylygy ýurda we işe baglylykda üýtgeýär.
- Awtorlyk hukugy astyndaky işler: Hatlar, suratlar, çap edilmedik makalalar awtorlyk hukugy astynda bolup biler; AI-e bermek ýa-da neşir etmek hukuklaryň bozulmagy bolup biler.
- AI we awtorlyk hukugy: AI prosesi awtorlyk hukugy bilen goralan teksti üçünji tarapyň (gural üpjün edijiniň) ulgamyna geçirmegi aňladýar; Bu awtorlyk hukugy we şertnama nukdaýnazaryndan kynçylyk döredip biler.
Medeni duýgurlyk we jemgyýetçilik hukuklary
Käbir taryhy materiallar belli bir jemgyýetiň ýadyna, ynanjyna ýa-da şahsyýetine degýär. Bu kolonial döwür ýazgylaryny, ýerli / azlyk toparlara degişli materiallary we mukaddes hasaplanýan resminamalary öz içine alýar. Bu ýerde esasy ýörelge, material öndüren ýa-da wekilçilik edýän jemgyýetiň sesine we hukuklaryna hormat goýmakdyr. AI-iň "iň täsirli" teklibi, jemgyýetiň öz taryhy barada aýdanlaryny äsgermezlik edip bilmez. Mundan başga-da, AI taryhy çeşmelerde bilgeşleýin, kemsidiji ýa-da aýratyn dilleri köpeldip biler; Bu dile hüşgär bolmaly.
Aç-açanlyk we hakykylyk
Gumanitar ylymlarda özboluşlylyk (eseriň hakykatdanam öz zähmetiňiziň önümi bolmagy) we aç-açanlyk (usullaryňyzy aýdyň görkezmek) esasy gymmatlyklardyr.
- AI-ni ulanmagy yglan ediň: AI-iň kömegi bilen transkripsiýa, metadata ýa-da terjime edilen bolsa, ýazga alyň. Ondan soňky gözlegçiler barlamagy başarmaly.
- Zähmet eýeçiliginiň çäkleri: AI tarapyndan öndürilen teswir ýa-da teksti öz asyl ideýaňyz hökmünde hödürlemek akademiki dogruçyllyga garşy.
- Institusional we neşir görkezmelerine eýeriň: Köp edaralar we alsurnallar AI ulanylyşyny nädip yglan etmelidigi barada düzgünler döretdiler.
Mowzuk
Esasy sorag
Wrongalňyş gidýän bolsa netijeleri
Gizlinlik
Bu maglumatlar kimleri kesgitleýär?
Kanuny bozmak, şahsy durmuşyňyza zyýan
awtorlyk hukugy
Muny ulanmaga hakym barmy?
Hukuklaryň bozulmagy, kazyýet işi
Medeni duýgurlyk
Bu kimiň ýady?
Ynam we hormaty ýitirmek
aç-açanlyk
AI ulanýandygymy aýtdymmy?
Akademiki bütewiligiň bozulmagy
öňdengörüjilik
Kimiň sesi ýoýulýar / ýitýär?
taryhyň ýoýulmagy
üç sany kiçi halat
1-nji waka - healthüklenen saglyk ýazgysy. Gözlegçiniň 20-nji asyrda hassahanada ýazgylary bardy (diri adamlaryň nesillerini kesgitleýän maglumatlary goşmak bilen) gönüden-göni köpçülige açyk AI guralyna göçürildi we göçürildi. Edaranyň maglumatlary goramak boýunça işgäri bu ýagdaýy gördi; resminamada şahsy maglumatlar bardy we ýüklemek düzgün bozdy. Sapak: duýgur şahsy maglumatlar ýapyk / tassyklanan gural bolmazdan ýüklenmeýär.
2-nji waka - Awtorlyk hukugy bilen goralan surat. Neşir etmek üçin arhiwden awtorlyk hukugy bilen goralan surat AI bilen güýçlendirildi we neşir edildi. Suratçynyň mirasdüşerleri hukuklaryň bozulandygyny habar berdiler. Arhiwde bolmak, ulanmak hukugyny bermedi. Sapak: her materialyň awtorlyk hukugy ýagdaýy ulanmazdan ozal aýdyňlaşdyrylýar.
3-nji waka - düşünjäniň köpelmegi. Bir okuwçy YZ-da kolonial döwürdäki rekordy jemledi. Gysgaça mazmun kemsidiji dil we çeşmäniň bir taraply görnüşi; Şol jemgyýetiň perspektiwasy düýbünden ýokdy. Geňeşçisiniň duýduryşy bilen talyp çeşmäni tankydy esas bilen täzeden gözden geçirdi we ýiten sesi goşdy. Sapak: AI çeşmäniň tarapyny göçürýär; Kritiki çarçuwany we ýiten sesi goşmak gözlegçiniň işi.
Göçürip boljak dört şablon
1) Gurmakdan öňki gizlinlik barlagy:
Aşakdaky resminama tekstini AI guralyna ýüklemezden ozal gizlinlik barlagyny geçiriň: (1) livingaşaýan ýa-da soňky adamlary kesgitleýän duýgur maglumatlar (saglyk, din, etnik degişlilik, salgy) barmy? (2) Şeýle bolsa, haýsy bölümler? (3) Anonimleşdirmek mümkinmi? Iň soňky karar meniňki; Töwekgelçilikli ýerleri belleýärsiňiz. Tekst: [şu ýerde]
2) Awtorlyk hukugynyň ýagdaýyna baha bermek:
Aşakdaky materialyň görnüşi, çak edilýän senesi we döredijisi baradaky maglumatlar aşakdaky ýaly: [maglumat]. Awtorlyk hukugynyň haýsy soraglaryny bermelidigimi we ulanmazdan ozal nämäni düşündirmelidigimi sanaň. Soňky kanuny höküm çykarmak; Barlamak üçin bal beriň.
3) Iki taraplaýyn we ses gözegçiligini ýitirmek:
Aşakdaky taryhy çeşmäniň gysgaça mazmunynda: (1) çeşmäniň öz garaýyşlary / kemsidiji dili nirede köpelýär, (2) haýsy toparyň / perspektiwanyň sesi ýok? Bulary belläň we nädip tankydy çarçuwalanyp boljakdygyny teklip ediň. Gysgaça mazmun: [şu ýerde]
4) AI ulanylyş beýanynyň taslamasy:
Bir gözlegde AI-ni ulandym: [transkripsiýa / terjime / metadata / gysgaça mazmun]. Akademiki aç-açanlyk üçin ulanyp boljak "AI ulanylyş beýany" taslamasyny ýazyň: haýsy işde, haýsy gural bilen, adam barlagy. Çişirmek; Dogruçyl we düşnükli boluň.
Gowşak haýyş / Güýçli haýyş
Gowşak:
Bu arhiw resminamasyny gaýtadan işläň we mazmunyny meniň üçin çykaryň.
Resminamanyň gizlinligi, awtorlyk hukugy we duýgurlyk ýagdaýy sorag edilmezden göni AI-e berilýär; Düzmek howpy göze görünmeýär.
Güýçli:
Bu resminamany gaýtadan işlemezden ozal: şahsy maglumatlar, awtorlyk hukugy we medeni duýgurlyk nukdaýnazaryndan töwekgelçilik döredip biljek ugurlary belläň. Eger töwekgelçilikli bölek bar bolsa, gaýtadan işlemegiň usulyny gözden geçirerin (anonimleşdirmek, tassyklamak, ýapyk gural). Diňe tassyklanan mazmuny çykaryň. Resminama: [şu ýerde]
Tapawut: gaýtadan işlemezden ozal töwekgelçiligi barlamak, töwekgelçilikli mazmuny bellemek we usuly gözden geçirmek ilki bilen ahlak düzgünleriniň bozulmagynyň öňüni alýar.
Adaty ýalňyşlyklar
- Duýgur maglumatlary birkemsiz ýüklemek. Şahsy maglumatlar ýapyk / tassyklanan gural we zerur bolsa anonimleşdirilmezden ýüklenmez.
- "Arhiwdedir öýdüp, ulanyp bilerin". Fiziki giriş awtorlyk hukugyny bermeýär; ýagdaý aýdyňlaşdyryldy.
- Medeni duýgurlygy äsgermezlik etmek. Jemgyýetiň öz taryhynda söz aýtmak hukugy hormatlanýar.
- Soragsyz düşünjäni göçürmek. Çeşmäniň bir taraply dili möhüm çarçuwa bilen çözülýär we ýiten ses goşulýar.
- AI ulanylyşyny gizlemek. Aç-açanlyk akademiki dogruçyllygyň talabydyr; ulanylyşy yglan edildi.
Gysgaça
Etika, bu modulyň tehniki bölümlerini gurşap alýan çarçuwadyr. Gizlinlik, şahsy maglumatlary goramagy öz içine alýar; Awtorlyk hukugyny, ulanyş hukuklaryny düşündirmek; medeni duýgurlyk, jemgyýetleriň öz taryhynda söz aýtmak hukugyna hormat goýmak; Aç-açanlyk we hakykylyk AI ulanylyşyny dogruçyl yglan etmegi talap edýär. AI çeşmelerde ikitaraplaýyn pikirleri hem köpeldýär; Gözlegçiniň jogapkärçiligi, oňa möhüm çarçuwany we ýiten sesi goşmak. Netijelilik hiç wagt bu ýörelgelerden ýokary bolup bilmez. Tehniki güýç artdygyça, ahlak ünsi hem artmalydyr.
Programma meselesi
Işlemek isleýän resminamany saýlaň. Ilki bilen, “gizlinligi barlamakdan ozal” şablony we baýdak töwekgelçilikli bölümleri bilen duýgur maglumatlary gözläň. Soňra "awtorlyk hukugynyň ýagdaýyna baha bermek" bilen ulanmazdan ozal aýdyňlaşdyrylmaly soraglary aýyryň. Ahyrynda, “ikitaraplaýyn we ýitirilen ses barlagy” bilen çeşmäniň gysgaça mazmunyny gözden geçiriň. Resminamany bulut esasly gurallara ýüklemegiň ýerliklidigi barada esasly karar beriň.
gözegçilik sanawy
- [] Uploadüklemezden ozal şahsy maglumatlary gözledim.
- [] Materialyň awtorlyk hukugyny düşündirdim.
- [] Medeni duýgurlyga we jemgyýetiň hukuklaryna syn etdim.
- [] Çeşmäniň ikitaraplaýyn kritiki çarçuwasy bilen ýüzlendim.
- [] AI ulanýandygymy aç-açan yglan etdim.