Kazanimlar:
- Talep, stok, depo, rota ve tedarikçi modüllerini uçtan uca bir iş akışında birleştirip yapay zekayı bütünsel bir karar destek katmanı olarak kullanabilme
- Yapay zeka yönetişim politikasının (veri sınıflaması, insan onay noktaları, denetim kaydı, etik ilkeler) unsurlarını kavrayıp taslaklandırabilme
- Karbon ayak izi ve sürdürülebilirlik göstergelerini yapay zeka desteğiyle izlerken sorumluluğun ve nihai kararın insanda kaldığını koruyabilme
Modul Sinavi
1. Lojistik ve tedarik zincirinde yapay zeka için en doğru konumlandırma aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yapay zeka insan onayı olmadan sevk emirlerini ve satın alma siparişlerini kesinleştirebilir
- B) Yapay zeka yalnızca metin yazmakta işe yarar, operasyonel veriyle ilgisi yoktur
- C) Yapay zeka bir asistan ve karar destek aracıdır; kritik operasyonel kararların sorumluluğu ve son onayı insandadır ✔
- D) Yapay zeka her zaman insandan daha doğru karar verir, bu yüzden denetim gereksizdir
Aciklama: Yapay zeka tahmin, taslak ve analiz üreten bir asistan ve karar destek aracıdır. Sevkiyat, stok yatırımı ve tedarikçi seçimi gibi para ve operasyonel süreklilik etkileyen kararların sorumluluğu ve son onayı yetkin uzmana ve yöneticiye aittir.
2. Bir talep tahmini modelinin geçmiş 3 yılın verisiyle eğitildiğini biliyoruz. Piyasaya yepyeni bir ürün sürülecek. Bu ürünün ilk ay talebi için yapay zeka tahmininin durumu nedir?
- A) Geçmiş verisi olmayan yeni ürün için tahmin zayıf temellidir; benzer ürün analojisi ve uzman yargısı öne geçer ✔
- B) Yeni ürün için tahmin her zaman en doğru sonucu verir
- C) Model yeni ürünü otomatik olarak doğru öğrenir, veriye gerek yoktur
- D) Yeni ürünlerde talep tahmini yapmak imkânsızdır, hiçbir yöntem kullanılamaz
Aciklama: Yapay zeka tahmini geçmiş örüntülere dayanır. Geçmiş verisi olmayan yeni bir ürün için model güvenilir bir temelden yoksundur; benzer ürün analojisi ve uzman yargısı öne geçer, tahmine temkinli yaklaşılır.
3. Güvenlik stoğu (safety stock) kavramının temel amacı nedir?
- A) Depoyu her zaman tamamen dolu tutmak
- B) Muhasebe kayıtlarını kolaylaştırmak
- C) Ürünlerin raf ömrünü uzatmak
- D) Talep ve tedarik süresindeki belirsizliğe karşı tampon oluşturup stok tükenmesini önlemek ✔
Aciklama: Güvenlik stoğu, talep ve tedarik süresindeki belirsizliğe karşı tampon olarak tutulan ek stoktur. Amacı, dalgalanmalar sırasında stok tükenmesini (stockout) önleyerek hedeflenen hizmet düzeyini korumaktır.
4. ABC analizinde 'A' grubu ürünler genellikle neyi ifade eder?
- A) En ucuz ve en çok çeşide sahip, değeri düşük ürünler
- B) Sayıca az ama toplam değerin büyük kısmını oluşturan kritik ürünler ✔
- C) Depoda hiç hareket görmeyen ölü stoklar
- D) Yalnızca ithal edilen ürünler
Aciklama: ABC analizi ürünleri değere göre sınıflandırır. 'A' grubu, sayıca az ama toplam değerin/cironun büyük kısmını oluşturan kritik ürünlerdir; en sıkı takip ve kontrolü hak ederler (Pareto ilkesi).
5. Yapay zekanın önerdiği bir depo toplama (picking) rotasını uygulamadan önce operasyon sorumlusunun mutlaka kontrol etmesi gereken nedir?
- A) Rotanın rengini ve yazı tipini
- B) Yalnızca rotanın en kısa olup olmadığını
- C) Saha güvenliği, ergonomi ve gerçek depo kısıtlarına uygunluğu ✔
- D) Hiçbir şey; yapay zeka rotası her zaman doğrudur
Aciklama: Yapay zeka mesafeyi kısaltan matematiksel bir rota önerebilir; ancak saha güvenliği, koridor tek yönlülüğü, ağır ürün ergonomisi ve gerçek depo kısıtları modele tam yansımayabilir. Bu yüzden saha gerçekliği ve güvenlik doğrulaması şarttır.
6. Araç rotalama probleminde (VRP) 'zaman penceresi' (time window) kısıtı neyi ifade eder?
- A) Bir noktanın teslimat/alım için hizmet alabileceği izinli zaman aralığı ✔
- B) Aracın deposunun ne kadar sürede dolduğu
- C) Sürücünün toplam çalışma yılı
- D) Yakıt fiyatının değiştiği saat
Aciklama: Zaman penceresi, bir teslimat veya alım noktasının hizmet alabileceği izinli zaman aralığıdır (örneğin market ancak 08:00-11:00 arası mal kabul eder). Rota bu pencerelere uymak zorundadır; yapay zeka senaryoyu bu kısıt altında kurmalıdır.
7. Kestirimci bakımda (predictive maintenance) yapay zeka bir aracın rulmanının yakında arızalanabileceğini yüksek olasılıkla işaret ediyor. Doğru yaklaşım nedir?
- A) Uyarıyı tümüyle yok saymak, çünkü yapay zeka yanılabilir
- B) Aracı hemen ve sorgusuz hurdaya ayırmak
- C) Sürücüyü uyarı olmadan işten çıkarmak
- D) Teknik uzmanın fiziksel muayeneyle tahmini doğrulaması ve bakım kararını vermesi ✔
Aciklama: Kestirimci bakım tahmini bir olasılık uyarısıdır. Aracı hemen hurdaya ayırmak veya uyarıyı yok saymak yerine, teknik uzman fiziksel muayene ile tahmini doğrular ve bakım kararını verir. Yapay zeka önceliklendirmeye yardım eder, kararı vermez.
8. Tedarikçi risk yönetiminde 'tek kaynak riski' (single sourcing) neden dikkatle izlenmelidir?
- A) Tek tedarikçiyle çalışmak her zaman en ucuzudur, risk yoktur
- B) Kritik malzemenin tek tedarikçiye bağımlı olması, o tedarikçideki kesintinin tüm zinciri durdurabilmesi ✔
- C) Tek kaynak yalnızca fatura sayısını artırdığı için sorundur
- D) Tek kaynak riski yalnızca ithalatta geçerlidir, yurt içinde yoktur
Aciklama: Tek kaynak riski, kritik bir malzemenin tek bir tedarikçiye bağımlı olmasıdır. O tedarikçide yaşanan bir kesinti (iflas, doğal afet, grev) tüm tedarik zincirini durdurabilir. Yapay zeka bu yoğunlaşmayı gösterebilir; alternatif kaynak planı yöneticinin sorumluluğudur.
9. Yapay zeka bir ithalat faturasından tutar, mal cinsi ve GTİP kodu bilgilerini otomatik çıkardı. Bu veriyi gümrük beyanına aktarmadan önce ne yapılmalı?
- A) Doğrudan sisteme aktarmak, çünkü yapay zeka hata yapmaz
- B) Yalnızca tutarı kontrol edip diğer alanları atlamak
- C) Sorumlu uzmanın çıkarılan veriyi orijinal belgeyle karşılaştırıp doğrulaması ve onaylaması ✔
- D) Faturayı silip yeniden düzenlenmesini istemek
Aciklama: Gümrük, vergi ve hukuki sonuç doğuran alanlarda OCR ile çıkarılan veri hatalı olabilir (yanlış rakam, karışan kod). İnsan doğrulaması olmadan işleme alınmamalı; sorumlu uzman orijinal belgeyle karşılaştırıp onaylamalıdır.
10. Bir kontrol kulesi (control tower) kurgusunda yapay zeka ETA (tahmini varış) sapmaları için uyarı üretiyor. Bu uyarıların güvenilirliği en çok neye bağlıdır?
- A) Beslendiği verinin doğruluğu ve güncelliğine ✔
- B) Uyarı mesajının kaç kelime olduğuna
- C) Kontrol kulesinin ekran renklerine
- D) Sürücünün telefon markasına
Aciklama: Yapay zeka uyarısı, beslendiği verinin kalitesine bağlıdır. GPS sinyali, güncel trafik ve doğru sevkiyat durumu eksik veya gecikmeli gelirse üretilen özet ve uyarı yanıltıcı olur. 'Çöp girer, çöp çıkar' ilkesi geçerlidir.
11. Nakliye ihalesi değerlendirmesinde yapay zeka en düşük teklifi öneriyor. Bu öneriye dayanarak kararı verirken hangisi doğrudur?
- A) En düşük teklif her koşulda otomatik olarak seçilmelidir
- B) Fiyat dışındaki hiçbir kriter dikkate alınmamalıdır
- C) Yapay zeka kararı tek başına kesinleştirmelidir
- D) Fiyatın yanında kapasite, performans ve süreklilik değerlendirilmeli, rekabet kurallarına uyulmalı, nihai onay yöneticide olmalıdır ✔
Aciklama: En düşük fiyat tek başına en iyi seçim olmayabilir; taşıyıcının kapasitesi, teslim performansı, sigorta ve süreklilik de önemlidir. Ayrıca rekabet kurallarına uyum ve nihai onay yöneticiye aittir. Yapay zeka karşılaştırmayı hızlandırır, kararı vermez.
12. MAPE (Ortalama Mutlak Yüzde Hata) göstergesi bir talep tahmininde neyi ölçer?
- A) Deponun toplam metrekaresini
- B) Tahminlerin gerçek değerlerden ortalama yüzde kaç saptığını ✔
- C) Bir aracın yakıt deposunun hacmini
- D) Tedarikçi sayısını
Aciklama: MAPE, tahmin edilen değerlerin gerçek değerlerden ortalama yüzde kaç saptığını ölçen bir doğruluk göstergesidir. Düşük MAPE daha isabetli tahmin demektir; planlamacı bu sapmayı bilerek güvenlik stoğu ve senaryolarını ayarlar.
13. Operasyonel ve ticari veriyi (fiyat listeleri, tedarikçi sözleşmeleri, müşteri hacimleri) bir yapay zeka aracına verirken en doğru yaklaşım nedir?
- A) Her türlü aracı serbestçe kullanmak, veri hassasiyeti önemsizdir
- B) Ticari sırları en popüler ücretsiz araca yapıştırmak
- C) Kurum onaylı ve gizlilik garantili araç kullanmak, hassas veriyi gerekmedikçe maskelemek/anonimleştirmek ✔
- D) Veriyi hiç kontrol etmeden, en çok özellik sunan araca aktarmak
Aciklama: Ticari veri rekabet açısından hassastır ve gizlilik gerektirir. Kurum onaylı, veri gizliliği garantili araçlar kullanılmalı; gerekmedikçe hassas veri anonimleştirilmeli veya maskelenmeli; halka açık, verisi eğitime giden araçlara ticari sır girilmemelidir.
14. Sürdürülebilirlik kapsamında yapay zeka rotaları kısaltarak karbon ayak izini azaltmayı öneriyor. Bu öneriyle ilgili doğru olan nedir?
- A) Yapay zeka önerisi varsayımlara dayanır; teslim, sürücü hakları ve müşteri kısıtları gözetilerek nihai karar ve sorumluluk insandadır ✔
- B) Karbon azaltımı için yapay zeka önerisi sorgusuz uygulanmalıdır
- C) Sürdürülebilirlik lojistikle ilgisizdir, dikkate alınmaz
- D) Rota kısaltmanın karbonla hiçbir ilişkisi yoktur
Aciklama: Yapay zeka karbon ve maliyet tasarrufu için değerli öneriler üretebilir; ancak öneri varsayımlara ve veriye dayanır. Teslim taahhütleri, sürücü hakları ve müşteri memnuniyeti gibi kısıtlar gözetilerek nihai karar ve sorumluluk insanda kalır.