Kazanimlar:
- Kriz, intihar ve öz/başkasına zarar riskinde yapay zekanın neden karar veremeyeceğini ve insan müdahalesinin neden zorunlu olduğunu kavrayabilme
- Risk değerlendirmesinde yapay zekayı yalnızca hatırlatıcı/kontrol listesi düzeyinde, uzman muhakemesinin altında konumlandırabilme
- Acil durum protokolü, yönlendirme hatları ve güvenlik planında yapay zekanın sınırlı ve denetimli rolünü tanımlayabilme
Bu ünite, tüm modülün en önemli sınırını çizer. Ruh sağlığı işinde bazı anlar vardır ki, orada hız, kolaylık veya verimlilik değil; yalnızca bir insanın hayatı ve bir uzmanın sorumluluğu konuşur. İntihar riski, öz veya başkasına zarar verme, akut psikoz, şiddet tehdidi, çocuk/istismar bildirimi gibi durumlar krizdir. Bu anlarda yapay zeka (AI) karar veremez, riski ölçemez, müdahale edemez ve sorumluluk alamaz. Bu bir "AI henüz yeterince iyi değil" meselesi değildir; kriz, doğası gereği gerçek zamanlı insan ilişkisi, klinik muhakeme ve hesap verebilir sorumluluk gerektirir. Bu ünitede krizde AI'ın neden duracağını, insanın neden zorunlu olduğunu ve AI'ın en fazla hangi sınırlı rolde kalabileceğini öğreneceksiniz.
Neden AI krizde karar veremez
Kriz değerlendirmesi dört şey ister ve AI'ın hiçbirinde yeterli değildir:
- Gerçek zamanlı ilişki. Riskin gerçek işaretleri çoğu zaman söylenen kelimelerde değil; ses tonunda, duraksamada, bakışta, beden dilinde, "söylenmeyende" saklıdır. AI bir metin görür; insanı görmez.
- Bütünsel klinik muhakeme. Risk; öykü, koruyucu faktörler, dürtüsellik, erişim (yönteme ulaşım), destek sistemi gibi onlarca faktörün canlı tartılmasıdır. AI mekanik bir "risk skoru" verebilir ama bu skor bir insanı kurtarmaz.
- Sorumluluk ve hesap verebilirlik. Bir kriz kararının arkasında imza atan, gerekirse hesap veren, danışanın hayatını üstlenen bir insan olmalıdır. AI sorumluluk taşıyamaz.
- Müdahale kapasitesi. Kriz anında gereken şey (güvenlik planı yapmak, aileyi devreye sokmak, acil servise yönlendirmek, hastaneye sevk etmek) somut, insan eliyle yürüyen eylemlerdir.
Dikkat: Bir danışan risk işareti gösterdiğinde AI'a "risk var mı?" diye sormak, kararı ertelemek ve sorumluluğu kaçırmaktır. Krizde uzman DOĞRUDAN devreye girer. AI'ın bu anda hiçbir karar rolü yoktur. Gerektiğinde acil hatlar ve insan destek zinciri harekete geçirilir.
AI'ın kriz sohbet botlarındaki tehlikesi
Son yıllarda "sana destek olayım" diyen AI sohbet botları yaygınlaştı. Bunların kriz anındaki tehlikesi ciddidir: bir bot, intihar ima eden bir mesajı yanlış anlayabilir, konuyu geçiştirebilir, klişe bir yanıt verebilir ya da (belgelenmiş vakalarda görüldüğü gibi) zararlı biçimde yanıt verebilir. Bir insan, karşısındakinin gerçekten tehlikede olduğunu sezip harekete geçer; bir bot bunu güvenilir biçimde yapamaz. Bu yüzden krizdeki bir danışanı asla bir sohbet botuna yönlendirmeyin.
AI'ın kabul edilebilir sınırlı rolü
AI krizde karar veremez; ama seans DIŞINDA, uzmanın kendi çalışmasını desteklemek için çok sınırlı bir rolü olabilir:
- Hatırlatıcı/kontrol listesi. Uzmanın risk değerlendirmesinde sormayı unutmaması gereken alanları bir kontrol listesi olarak hazırlamak (uzman kullanır, danışan değil).
- Protokol taslağı. Kurumun kriz protokolünün, yönlendirme hatları listesinin, güvenlik planı şablonunun taslağını hazırlamak (sonra uzman/kurum onaylar).
- Eğitim/prova. Uzmanın kriz görüşmesi becerisini geliştirmek için hayali senaryo provası (gerçek danışan yok).
Bu rollerin ortak özelliği: AI hiçbir zaman canlı bir krizde, gerçek bir danışanla, karar verici konumda değildir.
Durum
AI'ın rolü
Kim karar verir
Canlı kriz (danışan risk altında)
HİÇBİR karar rolü yok
Uzman, doğrudan ve derhal
Seans dışı: kontrol listesi hazırlama
Taslak hatırlatıcı
Uzman onaylar/kullanır
Kriz protokolü/şablon yazımı
Metin taslağı
Uzman/kurum onaylar
Krizdeki danışanı yönlendirme
Yasak (sohbet botuna asla)
İnsan destek zinciri
Üç mini vaka
Vaka 1 — Sınırın korunması. Bir danışan seansta "artık dayanamıyorum, bitirmek istiyorum" der. Uzmanın aklından "bunu AI'a yazıp ciddiyetini sordurayım" geçer ama durur. Bunun yerine doğrudan, sakin ve doğrudan risk değerlendirmesine geçer: düşüncenin sıklığı, planı, yöntemi, erişimi, koruyucu faktörleri konuşur; bir güvenlik planı yapar; gerekli destekleri devreye sokar. Karar ve sorumluluk baştan sona insanındır; AI'ın bu ana hiç girmesi doğru olmazdı.
Vaka 2 — Botun yetersizliği. Bir kurum, mesai dışı destek için bir AI sohbet botu kurmayı düşünür. Pilot testte, intiharı ima eden bir mesaja botun genel-geçer bir "kendine iyi bak" yanıtı verdiği görülür; riski ne tanır ne yönlendirir. Kurum, botun kriz için güvenli olmadığına karar verir; onun yerine mesai dışı için gerçek bir kriz hattına ve nöbetçi uzmana yönlendiren net bir sistem kurar.
Vaka 3 — Doğru sınırlı kullanım. Bir uzman, kendi risk değerlendirme pratiğini güçlendirmek için AI'dan "kapsamlı bir intihar riski değerlendirme görüşmesinde sormayı unutmamam gereken alanların kontrol listesi"ni ister. AI iyi bir hatırlatıcı liste üretir; uzman bunu bir güvenlik ağı olarak kendi çantasında tutar. Burada AI danışana hiç dokunmaz; sadece uzmanın hazırlığını destekler. Bu kabul edilebilir sınırdır.
Kopyalanabilir promptlar ve şablonlar
Not: Bu şablonların hiçbiri canlı bir krizde, gerçek danışan varken kullanılmaz. Hepsi seans dışı, uzmanın kendi hazırlığı içindir.
Bir uzmanın risk değerlendirmesinde sormayı unutmaması için genel bir KONTROL LİSTESİhazırla (düşüncenin sıklığı/yoğunluğu, plan, yönteme erişim, koruyucu faktörler, geçmiş,destek sistemi). Bu liste yalnızca uzmanın kendi hatırlatıcısıdır; risk KARARI vermez,danışana verilmez.
Kurumumuz için bir KRİZ YÖNLENDİRME PROTOKOLÜ şablonu taslağı yaz: mesai içi/dışıadımlar, kimin aranacağı, acil hatlara yönlendirme, dokümantasyon. Bunu uzmanlarımızve yönetimimiz gözden geçirip yerel gerçekliğe ve mevzuata göre onaylayacak.
Bir güvenlik planı (safety plan) şablonunun BOŞ taslağını hazırla: uyarı işaretleri,baş etme stratejileri, destek kişileri, profesyonel iletişim, ortamı güvenli kılma.İçeriği uzman danışanla birlikte, yüz yüze dolduracak; sen sadece boş şablonu ver.
Kriz görüşmesi becerimi geliştirmek için HAYALİ bir prova senaryosu kur (gerçekdanışan yok). Ben uzman rolünde yanıt vereyim, sonra bana yaklaşımımla ilgiliyapıcı geri bildirim ver. Bu bir eğitim provasıdır, gerçek vaka değildir.
Zayıf prompt / Güçlü prompt
Zayıf prompt: "Bu danışan şunları söyledi: [ifadeler]. İntihar riski yüksek mi, ne yapmalıyım?"
Bu prompt kriz kararını AI'a devreder; AI riski ölçemez, sorumluluk alamaz ve bu an gerçek zamanlı insan müdahalesi gerektirir. Bu kullanım tehlikelidir.
Güçlü prompt: "Seans dışıyım, gerçek bir danışan yok. Risk değerlendirme becerimi tazelemek için, bir intihar riski görüşmesinde kapsamamam gereken alanları bir hatırlatıcı liste olarak çıkar. Karar ve müdahale gerçek durumda benim sorumluluğumda olacak."
Bu prompt AI'ı yalnızca seans dışı hazırlık aracı olarak kullanır; kriz kararını insanda bırakır.
Sık yapılan hatalar
- Kriz kararını AI'a sormak. "Risk var mı?" diye AI'a danışmak; kararı ve sorumluluğu kaçırmaktır.
- Krizdeki danışanı bota yönlendirmek. Sohbet botunun riski güvenilir biçimde yönetemeyeceğini unutmak.
- Risk skorunu gerçek sanmak. AI'ın mekanik bir "risk düzeyi" çıktısını klinik değerlendirme yerine koymak.
- Hazırlık aracını canlı kullanıma taşımak. Seans dışı kontrol listesini canlı krizde AI'a danışarak kullanmak.
- İnsan destek zincirini kurmamak. Kurumda mesai dışı için gerçek uzman/kriz hattı sistemi yerine AI'a güvenmek.
Özetle
Kriz, intihar ve zarar riski, modülün en kesin sınırıdır: bu anlarda AI karar veremez, riski ölçemez, müdahale edemez ve sorumluluk alamaz. Çünkü kriz gerçek zamanlı ilişki, bütünsel klinik muhakeme, hesap verebilir sorumluluk ve insan eliyle müdahale ister. AI'ın kabul edilebilir tek rolü, seans DIŞINDA, uzmanın kendi hazırlığını destekleyen kontrol listesi, protokol/şablon taslağı ve eğitim provasıdır. Krizdeki bir danışanı asla sohbet botuna yönlendirmeyin; insan destek zinciri ve acil hatlar devreye girer.
Uygulama görevi
Kendi pratiğiniz veya kurumunuz için bir kriz yönlendirme akışı çizin: bir danışan risk gösterdiğinde adım adım ne olur, kim aranır, hangi hatlara yönlendirilir? Bu akışın hiçbir adımında AI'ın karar verici olmadığını doğrulayın. Ayrıca AI'dan seans dışı bir risk değerlendirme kontrol listesi çıkarın ve bunun neden yalnızca sizin hatırlatıcınız olduğunu, danışana verilemeyeceğini bir cümleyle yazın.
Kontrol listesi
- [ ] Canlı krizde AI'a hiçbir karar rolü vermedim.
- [ ] Kriz değerlendirmesini ve müdahaleyi doğrudan kendim üstlendim.
- [ ] Krizdeki danışanı sohbet botuna yönlendirmedim.
- [ ] AI'ı yalnızca seans dışı hazırlık (kontrol listesi/protokol/prova) için kullandım.
- [ ] Kurumsal insan destek zinciri ve acil hatları tanımladım.
- [ ] Kriz kararının ve sorumluluğun insanda olduğunu içselleştirdim.