Kazanimlar:
- Çevre mevzuatının hiyerarşisini (kanun, yönetmelik, tebliğ) ve sınır değer kaynaklarını tanıyabilme
- AI'ı mevzuat tarama ve soru üretme için kullanıp resmi metne yönlendirme yapabilme
- AI'ın verdiği madde numarası ve limitleri Resmî Gazete/resmi kaynaktan doğrulayabilme
Bir çevre danışmanlık firmasında, yeni bir boyahane tesisinin atıksu deşarj iznini hazırlıyorsun. Müşteri "renk ve KOİ için sınır değerler nedir, hangi maddeye dayanıyor?" diye soruyor ve süre kısıtlı. İlk dürtün bir dil modeline sormak: "Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği'ne göre tekstil sektörü deşarj limitleri nedir?" LLM saniyeler içinde tablo hâlinde limitler, madde numaraları ve tarihler veriyor; hepsi son derece resmi ve ikna edici görünüyor. Ama işte tuzak: Dil modeli metni istatistiksel olarak üretir; var olmayan bir madde numarası, mülga (yürürlükten kalkmış) bir yönetmelik veya yanlış bir sınır değeri kusursuz bir ciddiyetle uydurabilir. Bu ünitede mevzuatı doğru katmanlarıyla tanımayı, AI'ı mevzuat araştırmada güvenli biçimde kullanmayı ve her sayıyı Resmî Gazete'den teyit etme disiplinini işliyoruz.
Mevzuat hiyerarşisi
Çevre hukuku bir hiyerarşi içinde işler; alt basamak üst basamağa aykırı olamaz. Bir sınır değerin nereden geldiğini bilmek, onu doğru kaynakta aramanı sağlar.
Basamak
Kim çıkarır
Bağlayıcılık
Çevre örneği
Kanun
Yasama (Meclis)
En üst, çerçeve
Çevre Kanunu
Yönetmelik
Bakanlık/Bakanlar Kurulu
Kanunu uygular, detaylandırır
Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği
Tebliğ
Bakanlık
Teknik detay, ölçüm/limit tabloları
Ölçüm ve analiz tebliğleri
Genelge/Talimat
İdare
İç uygulama yönlendirmesi
Uygulama genelgeleri
Sınır değerler (deşarj limitleri, emisyon sınırları) çoğunlukla yönetmelik eklerinde (tablolarında) veya tebliğlerde bulunur. Bu yüzden "hangi belgeye bakmalıyım?" sorusu, "sayı kaç?" sorusundan önce gelir.
Mülga ve yürürlük riski
Mevzuat canlıdır: yönetmelikler değişir, maddeler yürürlükten kalkar (mülga olur), yeni tarihli metinler eskisini yürürlükten kaldırır.
Kontrol edilmesi gereken tarihsel durumlar: - Yürürlük tarihi : Metin ne zaman yürürlüğe girdi? - Değişiklik tarihi : İlgili madde sonradan değişti mi? - Mülga durumu : Madde/yönetmelik yürürlükten kalktı mı? - Geçiş hükümleri : Mevcut tesisler için istisna/erteleme var mı?
Dikkat: LLM'in eğitim verisi belirli bir tarihe kadardır ve o tarihten sonra değişen mevzuatı bilmez. Ayrıca eğitim verisinde yürürlükten kalkmış eski bir yönetmelik de bulunabilir; model bunu güncelmiş gibi sunabilir. Bir sınır değeri kullanmadan önce dayandığı metnin bugün yürürlükte olduğunu Resmî Gazete / resmi mevzuat portalından teyit etmelisin.
AI'ın uydurma madde numarası riski
Dil modelinin en tehlikeli davranışı, biçimsel olarak doğru ama içerik olarak var olmayan referanslar üretmesidir. "Madde 26'ya göre" veya "Ek Tablo 19'da" gibi ifadeler tamamen halüsinasyon olabilir.
ZAYIF PROMPT:"Tekstil atıksuyu deşarj limitlerini madde numaralarıyla ver."-> Model kesin görünen ama doğrulanmamış madde no ve sayılar üretir.GÜÇLÜ PROMPT:"Bir tekstil/boyahane tesisinin atıksu deşarj izni için hangimevzuatı ve hangi tür eki/tabloyu incelemem gerektiğini açıkla.Görevin:1) Konuyla ilgili OLASI yönetmelik ve tebliğ TÜRLERİNİ ve hangi bölümde (ek/tablo) sektörel limitlerin bulunabileceğini söyle.2) Somut madde numarası veya sayısal limit UYDURMA; bunun yerine 'Resmî Gazete'den doğrulanacak' yer tutucusu koy.3) Resmî metinde ararken hangi anahtar terimleri (sektör adı, parametre) kullanmam gerektiğini listele.4) Kontrol etmem gereken tarihsel riskleri (mülga, değişiklik, geçiş hükmü) hatırlat."
Güçlü prompt modeli bir arama ve yönlendirme aracı olarak kullanır — "hangi belgeye, hangi terimle bakayım?" — sayının kaynağı olarak değil.
İpucu: LLM'i mevzuat araştırmasında en güvenli kullanma biçimi, onu "cevap makinesi" değil "araştırma pusulası" olarak konumlandırmaktır. Modele soru ürettir: "Bu tesis için hangi izinler, hangi parametreler, hangi olası yönetmelikler devrede?" Sonra bu soruların cevabını resmi metinden sen bul. Model yönlendirir; Resmî Gazete karar verir.
Doğrulama iş akışı: Resmî Gazete'den teyit
Her sayı ve madde numarası için izlenecek zincir:
1) LLM'den konu/belge türü/anahtar terim al (madde no'ya güvenme).2) Resmî mevzuat portalında yönetmeliğin GÜNCEL metnini aç.3) Metnin mülga olmadığını ve yürürlük tarihini doğrula.4) İlgili maddeyi/eki metinde ARA; madde no'yu ve limiti gözünle gör.5) Geçiş hükümleri ve son değişiklikleri kontrol et.6) Raporda kaynağı tam künyeyle yaz: [Yönetmelik adı], [Madde/Ek no], [Resmî Gazete tarih ve sayısı].
Örnek: LLM çıktısını sınama
# LLM'in verdiği referansları bir "doğrulanacaklar" kontrol listesine çevirllm_iddialari = [ {"kaynak": "SKKY", "madde": "Ek Tablo 10.7", "parametre": "KOİ", "limit_mgL": 300, "durum": "DOĞRULANMADI"}, {"kaynak": "SKKY", "madde": "Madde 26", "parametre": "pH", "limit": "6-9", "durum": "DOĞRULANMADI"},]for k in llm_iddialari: # Hiçbiri, Resmî Gazete'den 'DOĞRULANDI' olmadan rapora giremez assert k["durum"] == "DOĞRULANMADI" print(f"TEYIT GEREK: {k['kaynak']} / {k['madde']} / {k['parametre']}")# Her satır elle Resmî Gazete metninde bulunup durum güncellenmelidir.
Bu yaklaşım, model çıktısını doğrudan kabul edilecek "gerçek" değil, teyit edilecek bir iddia listesi olarak ele alır.
Mini vaka
Bir çevre görevlisi, hava emisyon raporunda baca gazı sınır değerini LLM'den aldığı "ilgili yönetmelik Madde 18" referansıyla yazdı. Rapor idareye sunulunca denetçi maddeyi açtı; Madde 18 tamamen farklı bir konuyu (izleme yükümlülüğü) düzenliyordu ve modelin verdiği sayısal limit güncel metinde hiç yoktu — değer, iki yıl önce mülga olmuş bir tebliğe aitti. Rapor iade edildi, süreç haftalarca gecikti ve firma güven kaybetti. Sonradan yapılan doğru araştırmada limit yürürlükteki tebliğin ekinde, farklı bir sayıyla bulundu. Tek bir Resmî Gazete kontrolü tüm bu kaybı önleyebilirdi. Ders: Model referans "uydurabilir" ve uydurduğunda son derece inandırıcıdır.
Yaygın hatalar
- LLM'in verdiği madde numarasını ve sınır değeri Resmî Gazete'den teyit etmeden kullanmak.
- Mülga (yürürlükten kalkmış) bir yönetmeliği güncel sanmak.
- Modelin eğitim tarihinden sonra değişen mevzuatı bilmediğini göz ardı etmek.
- Sınır değeri yanlış katmanda (kanunda) aramak; oysa değer yönetmelik ekinde/tebliğdedir.
- Geçiş hükümlerini ve mevcut tesis istisnalarını atlamak.
- Kaynağı tam künyeyle (yönetmelik adı, madde/ek, RG tarih ve sayısı) belgelememek.
- Modeli "cevap makinesi" gibi kullanıp araştırma pusulası olarak değerlendirmemek.
Özetle
- Çevre mevzuatı kanun-yönetmelik-tebliğ-genelge hiyerarşisinde işler; sınır değerler genelde yönetmelik ekinde veya tebliğdedir.
- Mevzuat canlıdır; mülga, değişiklik ve yürürlük tarihi her sayının geçerliliğini etkiler.
- LLM inandırıcı ama var olmayan madde numarası, mülga metin ve yanlış limit üretebilir (halüsinasyon).
- Modeli güvenli kullanma biçimi, onu cevap kaynağı değil, "hangi belgeye, hangi terimle bakayım?" pusulası yapmaktır.
- Her madde ve sayı, güncel Resmî Gazete / mevzuat portalı metninden gözle teyit edilmeli ve tam künyeyle kaynağı yazılmalıdır.
- AI çıktısı bir ön araştırma taslağıdır; resmi metinle doğrulanmadan hiçbir mevzuat referansı rapora veya karara esas alınamaz.
Uygulama görevi
Somut bir senaryo seç (ör. bir tesisin atıksu deşarjı veya baca gazı emisyonu için sınır değer araştırması). Önce güçlü bir prompt yazıp LLM'i yalnızca yönlendirme için kullan: hangi yönetmelik/tebliğ türüne, hangi ek/tabloya ve hangi anahtar terimlerle bakman gerektiğini ürettir; modelin verdiği tüm madde numaralarını ve sayıları "DOĞRULANMADI" etiketiyle bir iddia listesine yaz. Ardından gerçek resmi kaynaktan (Resmî Gazete / resmi mevzuat portalı) ilgili güncel metni bul; yürürlükte olduğunu ve mülga olmadığını doğrula; ilgili maddeyi/eki ve sınır değeri gözle teyit et. Her doğrulanan kalem için tam künyeyi (yönetmelik adı, madde/ek no, RG tarih ve sayısı) yaz. Son olarak "LLM'in verdiği hangi referans yanlış/eksik/uydurma çıktı?" sorusunu bir paragrafla değerlendir.