Kazanimlar:
- AI destekli Python koduyla çevresel veri temizleme ve analiz görevlerini otomatikleştirebilme
- AI'ın ürettiği kodu birim kontrolü, test ve kenar durumlarla doğrulayabilme
- Gizli/kişisel çevresel veriyi koruma ve sorumlu AI kullanımı ilkelerini uygulayabilme
Modul Sinavi
1. AI'a bir atıksu arıtma tesisinin deşarj limitini sordunuz ve model 'KOİ için 120 mg/L, Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği Tablo 19'a göre' yanıtını verdi. En doğru davranış hangisidir?
- A) Değeri ve atıf yapılan tabloyu güncel yönetmeliğin resmi metninden doğrulamak ✔
- B) AI güncel bir model olduğu için değeri doğrudan deşarj iznine yazmak
- C) Sadece birimi mg/L'den g/L'ye çevirip kullanmak
- D) AI'a 'emin misin?' deyip 'evet' cevabıyla yetinmek
Aciklama: LLM sınır değerleri ve tablo/madde numaralarını istatistiksel olarak makul biçimde ama gerçek olmadan üretebilir (halüsinasyon). Deşarj limiti sektöre, alıcı ortama ve güncel yönetmeliğe göre değişir; değeri ve atıf yapılan tabloyu resmi yönetmelik metninden (Resmî Gazete) doğrulamadan kullanmak uygunsuzluğa ve cezaya yol açar.
2. Aktif çamur sisteminde F/M (besin/mikroorganizma) oranı çok düşükse tipik olarak ne beklenir?
- A) Organik yükün çok yüksek olduğu ve çamurun genç kaldığı bir durum
- B) Aşırı yaşlanmış çamur ve içsel solunum ağırlıklı bir işletme koşulu ✔
- C) Havalandırmanın tamamen gereksiz hale geldiği bir durum
- D) Deşarj limitlerinin otomatik olarak sağlandığının kanıtı
Aciklama: F/M oranı, mikroorganizma kütlesi başına gelen organik yükü ifade eder. Çok düşük F/M, mikroorganizmaların aç kalıp içsel solunuma geçtiği, çamurun aşırı yaşlandığı ve genellikle iğneleşme/dağınık çamur ile çökelme sorunlarının görülebildiği bir işletme koşuludur. AI bir F/M değeri yorumlarsa bunu çamur yaşı, SVI ve laboratuvar verisiyle doğrulamak gerekir.
3. AI'ı bir baca gazı emisyon hesabında emisyon faktörü kullanarak yıllık NOx yükünü tahmin etmek için kullandınız. Sonucu güvenle raporlamadan önce ne yapmalısınız?
- A) Sonucu yukarı yuvarlayıp doğrudan emisyon envanterine girmek
- B) Sadece grafiğin renklerini düzeltip raporu yayımlamak
- C) NOx yerine yanlışlıkla CO2 hesaplandıysa da sonucu kullanmak
- D) Kullanılan emisyon faktörünü, kaynağını, birimini ve aktivite verisini yazdırıp hesabı doğrulamak ✔
Aciklama: Emisyon = faktör × aktivite büyüklüğü mantığıyla çalışır. AI yanlış bir emisyon faktörü (yanlış yakıt, yanlış birim, güncelliğini yitirmiş kaynak) kullanabilir. Kullanılan faktörü, kaynağını, birimini ve aktivite verisini açıkça yazdırıp resmi bir emisyon faktörü kaynağıyla (ör. EMEP/EEA veya ulusal kılavuz) karşılaştırarak hesabı yeniden üretmek gerekir.
4. Atık yönetiminde 'atık hiyerarşisi' ilkesine göre önceliklendirme sırası aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bertaraf > geri kazanım > geri dönüşüm > yeniden kullanım > önleme
- B) Geri dönüşüm > bertaraf > önleme > yeniden kullanım > geri kazanım
- C) Önleme > yeniden kullanım > geri dönüşüm > geri kazanım > bertaraf ✔
- D) Yeniden kullanım > bertaraf > önleme > geri dönüşüm > geri kazanım
Aciklama: Atık hiyerarşisi en çok tercih edilenden en aza doğru şöyledir: önleme (azaltma) > yeniden kullanım > geri dönüşüm > (enerji) geri kazanım > bertaraf (düzenli depolama). AI bir atık yönetim planı taslağı üretse bile bu sıralamanın ve önerilen bertaraf yönteminin mevzuat ve atık karakterizasyonuyla uyumlu olduğu doğrulanmalıdır.
5. AI, bir ÇED raporu taslağında bir projenin 'çevresel etkisinin ihmal edilebilir' olduğunu yazdı. Bu çıktı için en doğru mühendislik tutumu nedir?
- A) Etki yargısını saha verisi, modelleme ve uzman değerlendirmesiyle doğrulamadan rapora yazmamak ✔
- B) AI tarafsız olduğu için ifadeyi olduğu gibi sonuç bölümüne koymak
- C) Sadece cümleyi daha resmi bir dille yeniden yazmak
- D) Etki değerlendirmesini tamamen atlayıp doğrudan izne başvurmak
Aciklama: ÇED'de etki değerlendirmesi; saha verisi, alıcı ortam hassasiyeti, kümülatif etkiler ve mevzuat eşiklerine dayanır. AI 'ihmal edilebilir' gibi bir yargıyı verilerle temellendirmeden üretebilir. Bu bir hipotez/taslak olarak alınmalı; etki büyüklüğü ölçüm, modelleme ve uzman değerlendirmesiyle doğrulanmadan rapora kesin hüküm olarak yazılmamalıdır.
6. Sürekli izleme istasyonundan gelen bir PM10 zaman serisinde AI ani bir 'aşım' (eşik üstü değer) işaretledi. En kritik doğrulama adımı hangisidir?
- A) İşareti doğrudan resmi aşım bildirimi olarak yetkiliye göndermek
- B) Ham veriyi, sensör QA/QC bayraklarını, kalibrasyonu ve komşu istasyon verisini kontrol etmek ✔
- C) Grafiği yumuşatıp (smoothing) aşımı gizlemek
- D) Eşiği yükseltip aşımın görünmemesini sağlamak
Aciklama: Sensör verisinde ani sıçramalar gerçek bir kirlilik olayı olabileceği gibi sensör arızası, kalibrasyon kayması, bakım penceresi veya veri iletim hatası da olabilir. Aşımı gerçek kabul etmeden önce ham veriye, sensör QA/QC bayraklarına, kalibrasyon kaydına ve komşu istasyon/meteoroloji verisine bakarak doğrulamak gerekir; aksi halde yanlış alarm veya kaçırılmış olay ortaya çıkar.
7. Kurumsal karbon ayak izi hesabında 'Kapsam 2' emisyonları neyi ifade eder?
- A) Tedarik zinciri ve ürün kullanımından kaynaklanan tüm dolaylı emisyonları
- B) Tesiste yakıt yanmasından kaynaklanan doğrudan emisyonları
- C) Satın alınan elektrik, buhar ve ısıtma/soğutmanın dolaylı emisyonlarını ✔
- D) Sadece atık bertarafından kaynaklanan emisyonları
Aciklama: Kapsam 1 doğrudan emisyonları (kendi tesisinizdeki yakıt yanması, araç filosu), Kapsam 2 satın alınan enerjinin (elektrik, buhar, ısıtma/soğutma) dolaylı emisyonlarını, Kapsam 3 ise değer zincirindeki diğer dolaylı emisyonları (tedarik, ulaşım, ürün kullanımı) kapsar. AI bir envanter taslağı üretse de kullandığı emisyon faktörleri ve kapsam sınıflandırması doğrulanmalıdır.
8. Uzaktan algılamada NDVI (Normalize Edilmiş Fark Bitki İndeksi) yüksek bir değer verdiğinde bu tipik olarak neyi gösterir?
- A) Derin ve temiz su kütlesini
- B) Çıplak kaya ve toprağı
- C) Yüksek hava kirliliği konsantrasyonunu
- D) Yoğun ve sağlıklı yeşil bitki örtüsünü ✔
Aciklama: NDVI, yakın kızılötesi ve kırmızı bantların farkının toplamına oranıyla hesaplanır ve genellikle -1 ile +1 arasındadır. Yüksek pozitif değerler yoğun, sağlıklı yeşil bitki örtüsünü işaret eder; su ve çıplak toprak düşük veya negatif değerler verir. AI bir NDVI yorumu yapsa bile bulut, gölge, mevsim ve sensör kalibrasyonu etkileri yer gerçeğiyle doğrulanmalıdır.
9. AI'a çevre mevzuatıyla ilgili bir soru sordunuz ve model belirli bir yönetmelik maddesine atıfla net bir sınır değer verdi. Bu bilgiyi bir resmi başvuruda kullanmadan önce hangisi zorunludur?
- A) Madde numarasını, sınır değeri ve yürürlük durumunu güncel resmi kaynaktan teyit etmek ✔
- B) AI'ın verdiği madde numarasını olduğu gibi başvuru dilekçesine yazmak
- C) Sadece cümleyi resmi bir üslupla yeniden yazmak
- D) AI birden fazla yanıt verdiği için ortalamasını almak
Aciklama: LLM'ler var olmayan madde numaraları, mülga (yürürlükten kalkmış) düzenlemeler veya yanlış sınır değerler üretebilir ve bunları güncel tarih bilgisine sahip olmadan sunabilir. Mevzuat atfı ve sınır değer, güncel resmi kaynaktan (Resmî Gazete, mevzuat portalı) yürürlük tarihiyle birlikte teyit edilmeden resmi işlemde kullanılamaz.
10. AI'ın ürettiği bir Python scriptini izleme istasyonu verisini temizlemek ve trend çıkarmak için kullanmadan önce hangisi doğrudur?
- A) Kod hatasız çalıştığı için trend sonucunu doğrudan rapora koymak
- B) Değişken adlarını kısaltıp yorum satırlarını silmek
- C) Scripti tüm ham izleme verisiyle birlikte herkese açık bir servise yüklemek
- D) Bilinen sonuçlu testler, birim kontrolü ve kenar durumlarla doğrulamak ve veri gizliliğini korumak ✔
Aciklama: AI kodu yanlış birim dönüşümü, hatalı eksik-veri doldurma, yanlış tarih ayrıştırma veya kenar durumlarda sessiz hata içerebilir. Kod; bilinen sonuçlu küçük test verisiyle, birim/boyut kontrolüyle ve kenar durumlarla (eksik değer, negatif okuma, çift kayıt) doğrulanmalı; ayrıca kişisel/gizli veri izinsiz dış servislere gönderilmemelidir. Sonuç mühendislik yargısıyla onaylanır.