Kazanimlar:
- OCR/HTR ile yazıt ve el yazmalarını taslak metne dökerken okunan karakter ile tahmini tamamlamayı ayrı ve işaretli tutabilme
- Silik metin tamamlama, sahte çeviri ve uydurma atıf gibi halüsinasyon biçimlerini tanıyıp çeviriyi kaynağa ve geri çeviriye karşı denetleyebilme
- Dil, yazı ve tür bağlamının yapay zeka güvenilirliğini nasıl belirlediğini ve nihai okuma ile yorumun uzman filologa ait olduğunu kavrayabilme
Geçmişten bize kalan en doğrudan seslerden biri yazılı kaynaklardır: taşa kazınmış yazıtlar, kil tabletler, papirüsler, parşömen el yazmaları, mezar taşları ve mühürler. Bu ünitede epigrafi (taş, metal, seramik gibi sert yüzeylere kazınmış yazıtları inceleyen bilim), paleografi (eski el yazılarını okuma ve tarihleme uzmanlığı) ve YZ'nin bu metinlerin okunmasını, çevrilmesini ve düzenlenmesini nasıl hızlandırdığını, ama neden her okumanın uzman filolog tarafından teyit edilmesi gerektiğini göreceğiz.
Temel ilke: YZ silik bir yazıyı okumaya, bir dili çevirmeye ve olası tamamlamalar önermeye yardım eder; ama bir yazıtın nihai okuması, eksik harflerin tamamlanması ve anlamı, dili ve dönemi bilen uzmanın kararıdır. Bu alanda YZ'nin halüsinasyon riski en yüksektir, çünkü model eksik ya da silik metni "makul" ama uydurma bir şeyle doldurmaya çok yatkındır.
Yazılı kaynaklarla çalışmanın adımları
1. Belgeleme. Yazıt veya el yazması yüksek çözünürlükte, kontrastı artırılmış biçimde görüntülenir. Silik yüzeyler için özel ışıklandırma (yandan ışık) ve RTI gibi teknikler kullanılır; YZ, kontrastı ve harf kenarlarını belirginleştirmeye yardım eder.
2. Karakter tanıma. Basılı metin için OCR (Optical Character Recognition — basılı metni sayısal metne çeviren teknoloji), el yazısı için HTR (Handwritten Text Recognition — el yazısını sayısal metne çeviren teknoloji) kullanılır. YZ tabanlı HTR, eski el yazmalarını taslak metne dökmede güçlüdür.
3. Transkripsiyon ve tamamlama. Silik veya kırık kısımlar için uzman, dil bilgisi ve paralel metinlere dayanarak olası tamamlamalar (restorasyon) önerir. Tamamlanan harfler daima köşeli parantez gibi işaretlerle gösterilir; okunan ile tahmin edilen asla karıştırılmaz.
4. Çeviri. Metin, kaynak dilden (Latince, Antik Yunanca, Osmanlıca, çivi yazısı dilleri vb.) çevrilir. YZ ilk taslak çeviri verir; uzman nüansı, terminolojiyi ve tarihsel bağlamı düzeltir.
5. Yorum. Metnin ne anlattığı, kimin yazdığı, hangi olaya işaret ettiği tarihsel yorumdur ve uzmana aittir.
İpucu: YZ'ye silik bir metni "oku ve tamamla" derseniz, boşlukları güvenle uydurur. Bunun yerine "yalnızca net okunan karakterleri ver, silik/emin olmadığın yerleri boş bırak ve işaretle" deyin. Tamamlamayı ayrı bir adımda, gerekçesiyle isteyin ve mutlaka uzmana teyit ettirin.
Halüsinasyon: bu alanın en büyük tehlikesi
Beşeri bilimlerde YZ'nin en yıkıcı hatası uydurmadır. Bu alanda dört tipik biçimi vardır:
- Metin uydurma: Silik bir yazıtın olmayan kısmını "tamamlar", var olmayan bir kelime ekler.
- Sahte çeviri: Anlamadığı bir kelimeyi akıcı ama yanlış çevirir; okuyucu kaynağı bilmediği için fark edemez.
- Uydurma atıf: "Bu yazıt şu yayında yayımlandı" der, o yayın yoktur.
- Yanlış tarihleme/atıf: Bir yazı stilini kendinden emin biçimde yanlış döneme yerleştirir.
Bunların hepsi, kaynağı gören ve dili bilen uzman tarafından teyit edilmeden asla kullanılamaz.
Dikkat: Bir çevirinin akıcı ve inandırıcı olması, doğru olduğunu göstermez. YZ, anlamadığı bir çivi yazısı işaretini bile kendinden emin bir cümleye dönüştürebilir. Kaynak metni okuyamayan biri, YZ çevirisinin doğruluğunu tek başına asla teyit edemez.
Üç mini vaka
Vaka 1 — HTR arşivi açtı. Bir arşiv, binlerce sayfalık Osmanlıca el yazması defteri araştırmacılara kapalı tutuyordu çünkü okumak uzmanlık ve zaman istiyordu. YZ tabanlı HTR, defterleri aranabilir taslak metne döktü; uzmanlar taslağı düzeltti ve okunamayan yerler işaretlendi. Tam metin değil ama güçlü bir tarama aracı ortaya çıktı.
Vaka 2 — Uydurma tamamlama yakalandı. Bir öğrenci, kırık bir Latince mezar taşını YZ'ye okuttu; YZ eksik satırı akıcı bir cümleyle "tamamladı". Epigrafi uzmanı, önerilen tamamlamanın taşta yer kalmadığı için fiziksel olarak imkânsız olduğunu gösterdi. Tamamlama, paralel yazıtlara dayanılarak yeniden yapıldı ve işaretlendi.
Vaka 3 — Sahte çeviri düzeltildi. Bir ekip, YZ'nin bir Antik Yunanca yazıt çevirisini rapora koyacaktı; filolog kontrol edince YZ'nin bir fiili yanlış zaman kipiyle çevirdiğini ve bunun metnin anlamını (bir adak mı yoksa bir anma mı olduğunu) tersine çevirdiğini gördü. Kaynağa dönmek, yorumu kurtardı.
Dört kopyalanabilir şablon
1) Muhafazakâr transkripsiyon:
Rolün: transkripsiyon asistanı. Bu yazıt/el yazması görüntüsündeYALNIZCA net okunan karakterleri ver. Silik, kırık veya eminolmadığın yerleri okuma; "[okunamıyor]" olarak işaretle. Eksikkısımları TAMAMLAMA. Şüphelendiğin karakterleri ayrıca not et.
2) Gerekçeli tamamlama önerisi:
Aşağıda kesin okunan kısımları ve [boşlukları] verilmiş bir metinvar. Boşluklar için OLASI tamamlamalar öner, ama her öneri için:(a) gerekçesi (dil bilgisi, paralel metin), (b) boşluğun harfsayısına uyup uymadığı, (c) alternatifler. Bunlar öneridir; kesinokuma değil. Uzman onayı gerektiğini belirt.
3) Taslak çeviri (kaynak korumalı):
Aşağıdaki [dil] metnini çevir. Her cümlenin yanına kaynak metnikoru (satır satır hizala). Emin olmadığın kelimeleri işaretle vealternatif çeviri ver. Terimleri UYDURMA; bilmiyorsan "belirsiz"yaz. Bu bir taslaktır; uzman filolog kontrol edecek.
4) Çeviri doğrulama (geri çeviri):
Şu çeviriyi kaynak dile GERİ çevir ve orijinal kaynak metinlekarşılaştır. Anlamın kaydığı, eklenen veya düşen kısımlarıişaretle. Özellikle zaman kipi, özne ve sayıları kontrol et.
Zayıf prompt / Güçlü prompt
Zayıf prompt:
Bu eski yazıtı oku ve bize ne yazdığını söyle.
Silik bir yazıtta YZ boşlukları uydurur, dili yanlış çevirebilir ve kaynağı görmeyen kişi bunu fark edemez.
Güçlü prompt:
Bu yazıt görüntüsünde önce YALNIZCA net okunan karakterleritranskribe et, silik yerleri "[okunamıyor]" bırak. Sonra AYRIolarak, boşluklar için olası tamamlamaları gerekçesiyle öner amakesin sunma. Son olarak taslak bir çeviri ver ve emin olmadığınkelimeleri işaretle. Hepsi uzman onayına tabidir.
Fark: birincisi uydurma bir "okuma" verir; ikincisi okunan, tahmin edilen ve çevrilen katmanları ayrı ve doğrulanabilir tutar.
Diller, yazılar ve YZ'nin bilgi sınırı
Arkeolojik metinler, çok geniş bir dil ve yazı yelpazesine yayılır: Latince ve Antik Yunanca yazıtlar, Osmanlıca ve Arapça el yazmaları, çivi yazısı tabletler, Mısır hiyeroglifleri, runik yazıtlar ve daha nicesi. YZ'nin bu diller ve yazılar üzerindeki yeterliliği çok eşitsizdir. Latince ve Antik Yunanca gibi bol dijital metni olan diller için taslak çeviri makul olabilirken, az belgeli, çözümü tartışmalı ya da yalnızca birkaç uzmanın okuyabildiği yazılar için YZ neredeyse tümüyle güvenilmezdir; bu alanlarda ikna edici ama tamamen uydurma "çeviriler" üretir.
Bir de bağlam ve tür meselesi vardır. Aynı kelime bir hukuki belgede, bir dua metninde ve bir mezar taşında farklı anlamlara gelebilir. Uzman filolog, metnin türünü (adak, anıt, sözleşme, mektup) tanıyıp kelimeyi doğru bağlamda okur; YZ bu türsel duyarlılıktan yoksundur ve en yaygın anlamı dayatır. Kısaltmalar, formüller ve kalıp ifadeler (özellikle yazıtlarda çok sık) YZ'yi kolayca yanıltır.
Bu yüzden altın kural şudur: YZ'yi tanıdığınız, kontrol edebileceğiniz diller için bir hızlandırıcı olarak kullanın; okuyamadığınız bir dilde YZ çevirisine asla tek başına güvenmeyin. Kaynağı okuyamayan biri, çevirinin doğruluğunu doğrulayamaz, dolayısıyla o çeviriyi bilimsel bir iddiaya dönüştüremez.
İpucu: YZ'ye bir metin verirken dilini, tahmini dönemini ve türünü (yazıt/mektup/belge) belirtin. Bağlam bilgisi, YZ'nin en yaygın ama yanlış okumaya kaymasını kısmen azaltır — ama teyit ihtiyacını ortadan kaldırmaz.
Yazılı kaynak görev tablosu
Görev
YZ'nin rolü
İnsan kararı
Doğrulama
Görüntü iyileştirme
Kontrast/kenar
Ölçüt seçimi
Orijinalle karşılaştırma
OCR/HTR
Taslak metin
Belirsiz karakter
Uzman düzeltme
Tamamlama
Öneri (gerekçeli)
Kabul/ret
Paralel metin, yer kontrolü
Çeviri
Taslak
Nüans, terim
Geri çeviri, kaynak
Yorum
Bağlam özeti
Tarihsel anlam
Uzman, literatür
Sık yapılan hatalar
- Silik metni tamamlatmak. YZ boşlukları uydurur; okunan ile tahmin ayrılmalı ve işaretlenmeli.
- Kaynağı görmeden çeviriye güvenmek. Akıcı çeviri doğru çeviri değildir.
- Uydurma atıfı kabul etmek. "Şu yayında var" demesi teyit ister.
- Tamamlamanın fiziksel yerini kontrol etmemek. Öneri, kırık alana sığmalı.
- Yorumu YZ'ye bırakmak. Metnin tarihsel anlamı uzman filolog işidir.
Özetle
Epigrafi ve eski metinlerde YZ; görüntü iyileştirme, HTR/OCR taslağı, tamamlama önerisi ve taslak çeviride ciddi hız kazandırır ve kapalı arşivleri araştırmaya açar. Ama bu, halüsinasyon riskinin en yüksek olduğu alandır: okunan ile tahmin ayrılır, tamamlamalar işaretlenir, çeviriler kaynağa ve geri çeviriye karşı denetlenir ve nihai okuma ile yorum uzman filologa aittir.
Uygulama görevi
Bir yazıt veya el yazması görüntüsü (açık erişimli bir koleksiyondan) seçin. "Muhafazakâr transkripsiyon" şablonuyla yalnızca net karakterleri çıkartın, sonra "Gerekçeli tamamlama önerisi" ile boşluklar için öneri alın. Bir çeviri taslağı üretip "Çeviri doğrulama" şablonuyla geri çeviri yapın ve anlamın kaydığı yerleri işaretleyin. Mümkünse yayımlanmış okumayla karşılaştırın.
Kontrol listesi
- [ ] Okunan karakter ile tahmini tamamlamayı ayrı işaretledim.
- [ ] Tamamlamaların kırık alana sığdığını kontrol ettim.
- [ ] Çeviriyi kaynak metne ve geri çeviriye karşı denetledim.
- [ ] YZ'nin verdiği yayın/atıfları gerçek katalogda teyit ettim.
- [ ] Nihai okuma ve yorumu uzman onayına bıraktım.