Etik, Yasa, Yağmayla Mücadele ve Uçtan Uca İş Akışı

Kazanimlar:

• Provenience ile provenance ayrımını, yasal çerçeveyi ve şeffaflık ilkesini kavrayıp bir YZ kullanım beyanı ve etik ön tarama üretebilme
• Yapay zekayı uydu izleme ve çevrimiçi ticaret taramasıyla yağmayla mücadelede kullanırken hassas koruma verisini koruyabilme
• Bir projeyi planlamadan yayına kadar, her adımda YZ rolü ile insan kararını ayırıp nihai yorum ve sorumluluğu insanda tutan uçtan uca bir iş akışı kurabilme

Bu son ünitede, önceki üniteleri bir arada tutan çerçeveyi kuruyoruz: arkeoloji ve kültürel mirasta yapay zekayı kullanırken uymamız gereken etik ve yasal ilkeleri, kaçak kazı ve yağmayla (arkeolojik alanların yasa dışı kazılıp buluntuların kaçırılması) mücadelede YZ'nin rolünü, ve tek bir projede tüm adımları birleştiren uçtan uca iş akışını göreceğiz. Amaç, öğrendiğiniz araçları sorumlu bir bütün hâline getirmektir.

Temel ilke, modül boyunca tekrarladığımız cümlenin son hâlidir: YZ; sınıflandıran, ölçen, tarayan, özetleyen, çeviren ve taslak üreten güçlü bir asistandır; ama geçmişe dair yorum, kültürel atıf, koruma kararı, yasal sorumluluk ve etik yargı yetkin insana aittir. Yüksek sonuçlu ve geri döndürülemez bir alanda YZ çıktısı, uzman onayının yerine geçmez; yalnızca onu hızlandırır.

Etik ve yasal çerçeve

Yasal zemin. Arkeolojik kazı, yüzey araştırması ve buluntu işleme; ulusal koruma yasaları, izinler ve uluslararası sözleşmelere tabidir. Kültür varlıklarının yasa dışı ticaretini önlemeye yönelik uluslararası anlaşmalar (örneğin 1970 UNESCO Sözleşmesi'nin çizdiği çerçeve) vardır. YZ bir yasal danışman değildir; hukuki soruların cevabı yetkili mercilerden ve mevzuattan alınır.

Provenans ve provenience. İki benzer terim, iki ayrı şeydir: provenience (bir buluntunun kazıdaki tam bulunuş yeri ve bağlamı — bilimsel değerin kaynağı) ve provenance (bir nesnenin bulunuşundan bugüne mülkiyet ve el değiştirme geçmişi — yasallığın kanıtı). Bir nesnenin provenansı belirsizse, yağmalanmış olabilir; müzeler ve araştırmacılar bu tür nesnelerle çalışmaktan kaçınır.

Veri etiği. Hassas konumlar, insan kalıntıları ve kültürel açıdan hassas bilgiler korunur; açık araçlara verilmez.

Şeffaflık. YZ kullanımı bilimsel çalışmada açıkça belirtilir: hangi işte, hangi araç, hangi doğrulama. Gizlemek, bilimsel dürüstlüğe aykırıdır.

İpucu: Her proje başında bir "YZ kullanım beyanı" taslağı hazırlayın: hangi görevlerde YZ kullanacağınız, verinin nerede işleneceği, doğrulama adımları ve gizlilik kuralları. Bu beyan hem etik şeffaflık sağlar hem de ekibi ortak standarda bağlar.

Yağmayla mücadelede YZ

YZ, kültürel mirası korumak için de bir silahtır:

• Uydu izleme. Sit alanlarındaki yağma çukurlarının zaman içinde artışı otomatik işaretlenir (bkz. 9. ünite).
• Çevrimiçi ticaret taraması. Açık artırma ve satış platformlarında dolaşan, provenansı şüpheli nesneler taranıp uzman incelemesine sunulur.
• Görsel eşleme. Çalınmış/kayıt dışı nesneler, veritabanlarındaki görsellerle karşılaştırılır.

Ama dikkat: YZ'nin "bu nesne yağmalanmıştır" veya "bu şu çalıntı esere benziyor" demesi bir başlangıçtır. Yasal ve bilimsel sonuç, uzman ve yetkili mercinin işidir; yanlış bir suçlama da, kaçırılan bir kanıt kadar zararlıdır.

Dikkat: YZ'yi yağmayla mücadelede kullanırken bile hassas konum bilgisini korumalısınız. İronik biçimde, koruma amaçlı bir analiz, dikkatsizce paylaşılırsa yağmacılara harita sağlayabilir. Koruma verisi de en az buluntu kadar gizlidir.

Uçtan uca iş akışı: bir örnek proje

Bir yüzey araştırması ve değerlendirme projesini baştan sona düşünelim; her adımda YZ ve insan rolü bellidir:

1. Planlama. Yasal izinler alınır, YZ kullanım beyanı ve gizlilik planı yazılır. (İnsan: sorumluluk)
2. Tespit. Uzaktan algılama ve LiDAR ile YZ olası alanları işaretler. (YZ: tarama; insan: eleme)
3. Arazi teyidi. Öncelikli noktalar yerinde kontrol edilir. (İnsan: gözlem)
4. Belgeleme. Buluntular ve yapılar fotogrametriyle belgelenir. (YZ: model; insan: ölçek/yorum)
5. Buluntu işleme. Görsel gruplama ve betimleme yapılır. (YZ: ön tasnif; insan: atıf)
6. Kayıt. Standartlaştırılmış veritabanına girilir. (YZ: düzenleme; insan: bütünlük)
7. Analiz. Tarihleme ve istatistik yürütülür. (YZ: hesap; insan: yöntem/yorum)
8. Literatür. Gerçek kaynaklarla karşılaştırılır. (YZ: özet; insan: atıf teyidi)
9. Raporlama ve yayın. Şeffaf, kaynaklı, özgün metin yazılır. (İnsan: yorum, imza)
10. Koruma ve paylaşım. İzleme kurulur, kamuya dürüst anlatı hazırlanır. (İnsan+topluluk)

Her adımda üç adımlı doğrulama (kaynağa bağla, bağımsız teyit, uzman süzgeci) ve hassas veri koruması geçerlidir.

Üç mini vaka

Vaka 1 — Şeffaf beyan güven kazandırdı. Bir ekip, yayınında YZ'yi hangi işlerde (HTR, ön tasnif, çeviri taslağı) kullandığını ve nasıl doğruladığını açıkça yazdı. Hakemler, bu şeffaflığı güvenilirlik olarak değerlendirdi; gizlenmiş bir kullanım şüphe doğururdu.

Vaka 2 — Yağma tespiti müdahale getirdi. Bir kuruluş, YZ uydu analiziyle bir sit alanında bir sezonda beliren yaklaşık 300 yağma çukurunu belgeledi; uzman doğrulamasının ardından yetkililere raporlandı ve alan koruma altına alındı. Ölçek, insan gözünün tek başına yakalayamayacağı kadar büyüktü.

Vaka 3 — Şüpheli provenans durdurdu. Bir araştırmacı, YZ'nin bir çevrimiçi satışta işaretlediği bir nesnenin provenansını inceledi; nesnenin geçmişinde açıklanamayan bir boşluk vardı ve bilinen bir yağma bölgesine benziyordu. Araştırmacı, nesneyle çalışmayı reddetti ve durumu bildirdi. YZ dikkatini çekmişti; kararı etik ilkesi verdi.

Dört kopyalanabilir şablon

1) YZ kullanım beyanı taslağı:

Rolün: araştırma etiği asistanı. Şu projeyi tarif edeceğim.Bana bir "YZ kullanım beyanı" taslağı çıkar: hangi görevlerde YZkullanılacak, veriler nerede işlenecek, hangi doğrulama adımlarıuygulanacak, hangi hassas veriler korunacak, kullanım nasılşeffaf raporlanacak. Yasal sorumluluğun insanda olduğunu vurgula.

2) Provenans risk kontrolü:

Bir nesnenin geçmişini değerlendireceğim. Provenans (mülkiyetgeçmişi) açısından hangi soruları sormalıyım, hangi boşluklaryağma/kaçakçılık işareti olabilir, hangi belgeleri aramalıyım?Yasal ve etik kırmızı bayrakları listele. Kesin hüküm verme;kontrol edilecek noktaları çıkar.

3) Uçtan uca doğrulama listesi:

Şu projenin adımlarını vereceğim: [liste]. Her adım için: YZ'ninrolü, insanın kararı, zorunlu doğrulama ve hassas veri riskisütunlarıyla bir kontrol tablosu çıkar. Hiçbir adımda nihaiyorumun/kararın insandan alınmadığından emin ol.

4) Etik/yasal ön tarama:

Aşağıdaki planı etik ve yasal açıdan tara: izin gerekiyor mu,hassas konum/insan kalıntısı var mı, topluluk katılımı gerekli mi,provenans sorunu var mı, YZ kullanımı şeffaf mı? Riskleri vedanışılması gereken mercileri listele. Sen yasal görüş verme;kimlere danışacağımı söyle.

Zayıf prompt / Güçlü prompt

Zayıf prompt:

Bu projede her şeyi YZ yapsın, hızlıca sonuç ve rapor üret.

Bu yaklaşım, yorum ve sorumluluğu YZ'ye devreder; doğrulanmamış, kaynağı şüpheli, etik ve yasal riskleri gözden kaçıran bir sonuç doğurur.

Güçlü prompt:

Rolün: proje koordinasyon asistanı. Şu projenin her adımı için,YZ'nin nerede taslak/tarama üreteceğini ve insanın nerede yorum,karar ve imza koyacağını ayıran bir plan çıkar. Her adımadoğrulama ve hassas veri koruması ekle. Yasal izin, provenans veşeffaflık kontrollerini de dahil et. Nihai sorumluluğun insandakaldığını her adımda belirt.

Fark: birincisi sorumluluğu araca devreder; ikincisi YZ'yi doğru yerde kullanıp kararı ve dürüstlüğü insanda tutar.

Etik ve iş akışı özet tablosu

İlke

Anlamı

YZ'nin sınırı

Yasallık

İzin, mevzuat, sözleşme

Yasal görüş veremez

Provenans

Mülkiyet geçmişi temiz mi

Şüphe işaretler, hüküm vermez

Hassas veri

Konum/kalıntı korunur

Açık araca verilmez

Şeffaflık

YZ kullanımı beyan edilir

Kullanım gizlenmez

Sorumluluk

Yorum ve karar insanda

Onayın yerine geçmez

Sık yapılan hatalar

• Sorumluluğu YZ'ye devretmek. Yorum, karar ve imza her zaman insandadır.
• YZ kullanımını gizlemek. Şeffaflık bilimsel dürüstlüğün parçasıdır.
• Provenansı sorgusuz kabul etmek. Belirsiz geçmiş yağma işareti olabilir.
• Koruma verisini dikkatsiz paylaşmak. Hassas konum yağmacıya harita olabilir.
• YZ'yi yasal danışman sanmak. Hukuki cevaplar yetkili merciden alınır.

Özetle

Etik ve yasal çerçeve, modülün tüm araçlarını bir arada tutar. YZ; yağmayla mücadeleden proje koordinasyonuna kadar güçlü bir yardımcıdır, ama yorum, kültürel atıf, koruma kararı, provenans yargısı ve yasal sorumluluk insana aittir. Şeffaflık, hassas veri koruması, üç adımlı doğrulama ve topluluk katılımını her adımda taşıyın. Geçmiş kırılgan ve benzersizdir; onu hızlandıran araç, onu koruyan sorumluluğun yerine geçemez.

Uygulama görevi

Küçük bir arkeolojik proje (gerçek veya hayali) tasarlayın ve "Uçtan uca doğrulama listesi" şablonuyla her adım için YZ rolü, insan kararı, doğrulama ve hassas veri sütunlu bir tablo çıkarın. Ardından "YZ kullanım beyanı taslağı" ve "Etik/yasal ön tarama" şablonlarıyla projenizin şeffaflık ve etik çerçevesini yazın. Bir nesne örneği için "Provenans risk kontrolü" uygulayın.

Kontrol listesi

• [ ] Her adımda YZ rolü ile insan kararını ayırdım.
• [ ] YZ kullanımını şeffaf biçimde beyan ettim.
• [ ] Hassas konum, kalıntı ve koruma verisini korudum.
• [ ] Provenans ve yasal riskleri kontrol ettim, gerekli mercilere yönlendirdim.
• [ ] Nihai yorum, karar ve imzayı insanda tuttum.

Modul Sinavi

1. Arkeoloji ve kültürel mirasta yapay zeka için en doğru konumlandırma aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yapay zeka bir buluntunun dönemini ve kültürünü uzman onayı olmadan kesin olarak belirleyebilir
• B) Yapay zeka yalnızca güzel görseller üretmekte işe yarar, bilimsel iş akışıyla ilgisi yoktur
• C) Yapay zeka bir sınıflandırma, ölçüm, tarama ve taslak aracıdır; yorum, atıf ve nihai sorumluluk uzmandadır ✔
• D) Yapay zeka her zaman insandan daha tarafsız olduğu için tarihleme kararını ona bırakmak gerekir

Aciklama: Yapay zeka; buluntu sınıflandıran, ölçen, tarayan, özetleyen, çeviren ve taslak üreten bir asistandır. Yorum, kültürel-kronolojik atıf, koruma kararı ve nihai sorumluluk yetkin uzmana aittir; doğrulanmamış bir çıktı yanlış bir tarihlemeye, uydurma bir kaynağa veya sızan bir sit konumuna yol açabilir. Arkeoloji beşeri bir bilimdir ve yüksek sonuçlu, geri döndürülemez bir alandır.

2. Buluntu görüntü analizinde yapay zekaya bir seramik parçasını verirken en doğru yaklaşım hangisidir?

• A) Tek bir fotoğraftan kesin uygarlık, yaş ve işlev atfı istemek
• B) Yalnızca gözlenebilir özellikleri tarafsızca betimletip atıf kararını referans katalogla uzmanın yapması ✔
• C) Yapay zekanın ilk atfını, nadir buluntularda bile sorgusuz kabul etmek
• D) Fotoğraf kalitesi, ölçek ve renk kartını önemsemeden hızlıca sınıflandırmak

Aciklama: Yapay zekaya 'ne olduğunu' (dönem/kültür atfı) değil, 'neye benzediğini' (tarafsız betimleme: form, yüzey, renk, bezeme) sordurmak güvenlidir. Atıf kararı referans kataloğuyla uzman tarafından verilir; ayrıca hamur, profil ve bağlam gibi görsel ötesi veriler eklenirse gruplama isabeti artar. Yapay zeka nadir örnekleri en tanıdık kalıba zorlama eğilimindedir.

3. Uzaktan algılamada yapay zekanın uydu veya LiDAR görüntüsünde işaretlediği bir anomali için doğru tutum nedir?

• A) Nokta bir 'aday'dır; arazi teyidiyle doğrulanmadan sit ilan edilmez ve konumu korunur ✔
• B) Nokta doğrudan bir keşiftir ve hemen kesin koordinatıyla kamuya duyurulmalıdır
• C) Yapay zeka geometriyi gördüğü için doğal/modern açıklamaları elemeye gerek yoktur
• D) Tek bir görüntü her koşulda yeterlidir; mevsim ve yöntem farkı önemsizdir

Aciklama: Yapay zekanın işaretlediği her nokta, arazide teyit edilmesi gereken bir hipotezdir; bir keşif değil. İşaretlerin çoğu doğal (jeolojik) veya modern (tarım, yapı) olabilir ve elenmelidir. Ayrıca hassas konumlar yağmaya karşı korunmalı, açık araca verilmemeli ve yayında bulanıklaştırılmalıdır.

4. Fotogrametri ile 3B belgelemede en kritik bilimsel gereklilik ve en büyük risk hangileridir?

• A) Modelin gerçekçi görünmesi tek ölçüttür; ölçek ve boşluklar önemsizdir
• B) Model neyin duvar neyin doğal taş olduğunu da otomatik ve kesin söyler, yoruma gerek kalmaz
• C) Eksik yerleri yapay zekaya tamamlatmak her zaman güvenlidir ve belgeleme değerini artırır
• D) Ölçek çubuğu ve kontrol noktaları şarttır; eksik veri doldurulmaz-işaretlenir, kanıt ile tahmin ayrılır ✔

Aciklama: Ölçek çubuğu ve kontrol noktaları şarttır; ölçeksiz bir model 'güzel' olsa da ondan gerçek ölçü alınamadığı için bilimsel olarak değersizdir. En büyük risk, yapay zekanın eksik veriyi 'makul' bir yüzeyle doldurup gerçekte gözlenmemiş bir detay üretmesidir; bu yüzden zayıf/doldurulmuş bölgeler işaretlenmeli, kanıt ile tahmini tamamlama görsel olarak ayrılmalıdır.

5. Kazı kaydı ve veritabanında yapay zekayla çalışırken veri bütünlüğünü korumanın doğru yolu nedir?

• A) Yapay zekaya eksik alanları tamamlatıp ham veriyi düzeltilmiş sürümle değiştirmek
• B) Ham veriyi korumak, eksiği 'eksik' bırakmak ve her otomatik değişikliği izlenebilir tutmak ✔
• C) Standart ve kontrollü sözlük kullanmadan herkesin istediği terimi girmesine izin vermek
• D) Stratigrafik yorumu tamamen yapay zekaya bırakıp Harris Matrisini onaylatmadan kabul etmek

Aciklama: Yapay zeka standartlaştırma ve denetimde yardımcıdır, ama eksik veriyi tamamlatmak ona uydurma izni verir; eksik 'eksik' kalmalıdır. Ham veri asla üzerine yazılmaz, her otomatik değişiklik izlenebilir tutulur ve orijinal korunur. Stratigrafik yorum ise uzmana aittir; yapay zeka yalnızca mantık çelişkisi bulur.

6. Silik bir yazıtın veya eski bir el yazmasının yapay zekayla okunmasında en büyük tehlike nedir?

• A) Yapay zeka çok yavaş olduğu için el yazmalarını taramada hiç işe yaramaz
• B) Yapay zeka yalnızca modern basılı metinleri okuyabilir, tarihsel yazılara hiç dokunamaz
• C) Yapay zeka silik metni uydurarak tamamlar ve akıcı ama yanlış çeviri üretir; okunan ile tahmin karışabilir ✔
• D) Yapay zeka çevirileri her zaman kaynak metinle birebir aynıdır, bu yüzden teyide gerek yoktur

Aciklama: Beşeri bir alan olan epigrafide en yıkıcı hata halüsinasyondur: yapay zeka silik/kırık kısımları 'makul' ama uydurma metinle doldurur, anlamadığı bir kelimeyi akıcı ama yanlış çevirir ve olmayan bir yayın atfı verebilir. Çözüm, okunan karakter ile tahmini tamamlamayı ayrı ve işaretli tutmak, çeviriyi kaynağa ve geri çeviriye karşı denetlemek ve nihai okumayı uzman filologa bırakmaktır.

7. Literatür taramasında yapay zekanın 'sahte kaynak' üretme riskine karşı en etkili yöntem hangisidir?

• A) Gerçek kaynakları kendiniz bulup vermek ve 'yalnızca verilen kaynağa dayan' kısıtı koyarak her atıfı teyit etmek ✔
• B) Yapay zekadan doğrudan '15 önemli kaynak öner' deyip listeyi olduğu gibi kaynakçaya koymak
• C) Atıfın künye biçimi düzgün göründüğü sürece kaydın var olduğunu varsaymak
• D) Yapay zekanın ürettiği özeti, kaynağı hiç açmadan bilimsel iddiaya dönüştürmek

Aciklama: Genel araçlar gerçek bir katalogа bakmadan, gerçek yazar adını uydurma başlıkla birleştiren ikna edici ama sahte atıflar üretir. En etkili savunma, kaynakları kendiniz gerçek kataloglardan bulup metinleri yapay zekaya verip 'yalnızca verilen kaynağa dayan' kısıtını koymaktır; ayrıca her atıf katalogda/DOI ile teyit edilir ve her özet kaynağa dönülerek doğrulanır.

8. Bir radyokarbon (C14) sonucunu yorumlarken doğru tutum aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Sonucu tek bir kesin yıla indirip belirsizlik aralığını rapordan çıkarmak
• B) Örneklemin nereden ve nasıl geldiğini önemsemeden yapay zekanın verdiği sayıyı kabul etmek
• C) Korelasyonu doğrudan nedensellik sayıp zayıf bir örüntüyü güçlü sonuç gibi sunmak
• D) Sonucu bir olasılık aralığı olarak taşımak ve örneklem geçerliği ile yöntemi uzmanla sorgulamak ✔

Aciklama: Kalibre edilmiş bir radyokarbon tarihi tek bir kesin yıl değil, bir olasılık aralığıdır (ör. %95 güvenle MÖ 800-680). Belirsizliği tek bir yıla indirgemek bir bilimsel çarpıtmadır. Ayrıca 'çöp girdi, çöp çıktı' ilkesiyle örneklem geçerliği (eski ahşap, kirlenme, karışık bağlam) sorgulanmalı ve yöntem seçimi uzmana bırakılmalıdır.

9. Kültürel miras yönetiminde yapay zekanın izleme uyarıları ve restorasyon önerileri nasıl değerlendirilmelidir?

• A) Yapay zeka bir hasar işaretlediğinde bu, teyide gerek olmadan kesin bir yapısal değerlendirmedir
• B) İzleme uyarıları arazi/uzman teyidine bağlanır; görselleştirme, geri döndürülemez fiziksel restorasyon kararının yerine geçmez ✔
• C) Yapay zekanın ürettiği tamamlanmış görsel, doğrudan bir restorasyon planı olarak uygulanabilir
• D) Koruma kararları teknik olduğu için yasa ve topluluk katılımını dışlamak gerekir

Aciklama: Yapay zeka izlemede bir erken uyarı aracıdır: çatlak, yüzey kaybı veya yağma çukuru işaretler, ama her uyarı arazi ve uzman teyidi ister. Ürettiği 'restore edilmiş' görsel bir görselleştirmedir, fiziksel restorasyon planı değildir; koruma kararları en az müdahale, geri döndürülebilirlik, ayırt edilebilirlik ve özgünlük ilkelerine, disiplinler arası uzmanlığa, yasaya ve topluluk katılımına dayanır.

10. Bir müze sergisinde yapay zeka ile üretilmiş bir rekonstrüksiyon görseli kullanılırken etik zorunluluk nedir?

• A) Görsel yeterince gerçekçiyse, ziyaretçiyi yanıltmamak için etiketlemeye gerek yoktur
• B) İlgi çekicilik en önemli ölçüt olduğu için belirsizliği gizleyip tek bir kesin hikâye sunmak gerekir
• C) Görsel açıkça 'yeniden kurgu' olarak işaretlenmeli, öğeler kanıt düzeyine göre etiketlenmeli ve kanıt ile hayal ayrılmalı ✔
• D) Kanıtı olmayan renk ve süslemeleri 'gerçek' gibi sunmak, sergiyi daha eğitici yapar

Aciklama: Rekonstrüksiyon, kanıtın bittiği yerde hayal gücüyle devam eder ve yapay zeka boşlukları güvenle uydurup klişeye kayabilir. Ziyaretçinin tahmini gerçek sanmasını önlemek için görselin bir 'yeniden kurgu' (gerçek fotoğraf değil) olduğu açıkça belirtilmeli, öğeler kanıt düzeyine göre etiketlenmeli, kanıt ile hayal ayrılmalı ve mümkünse alternatif yorumlar sunulmalıdır. Doğruluk, ilgi çekiciliğin önünde gelir.

11. Arkeolojik etikte 'provenience' ile 'provenance' arasındaki fark ve önemi nedir?

• A) Provenience bulunuş yeri/bağlam (bilimsel değer), provenance mülkiyet geçmişidir (yasallık kanıtı); belirsiz provenans yağma işareti olabilir ✔
• B) İkisi de aynı şeydir ve bir nesnenin yalnızca parasal değerini gösterir
• C) Provenans belirsiz olsa bile bir nesneyle çalışmak her zaman sorunsuzdur
• D) Provenience nesnenin fiyatı, provenance ise ağırlığıdır

Aciklama: Provenience, bir buluntunun kazıdaki tam bulunuş yeri ve bağlamıdır; bilimsel değerin kaynağıdır. Provenance ise nesnenin bulunuşundan bugüne mülkiyet ve el değiştirme geçmişidir; yasallığın kanıtıdır. Provenansı belirsiz bir nesne yağmalanmış olabilir; müzeler ve araştırmacılar bu tür nesnelerle çalışmaktan kaçınır. Yapay zeka şüpheli provenansı işaretlemeye yardım eder, ama hükmü uzman ve yetkili merci verir.

12. Hassas sit konumları ve yağmayla mücadele bağlamında yapay zeka kullanırken en önemli dikkat noktası nedir?

• A) Koruma amaçlı olduğu için hassas konumları herkese açık paylaşmak sakıncasızdır
• B) Yapay zeka 'bu nesne yağmalanmıştır' dediğinde bu, uzmana gerek kalmadan kesin bir yasal hükümdür
• C) Yağmayla mücadelede hız için tüm sit koordinatlarını açık araçlara girmek gerekir
• D) Koruma verisi de en az buluntu kadar hassastır; kesin konumlar açık araca verilmez, güvenli sistemde tutulur ✔

Aciklama: Yapay zeka uydu izleme ve çevrimiçi ticaret taramasıyla yağmayla mücadelede güçlü bir araçtır, ama koruma amaçlı bir analiz bile dikkatsizce paylaşılırsa yağmacılara harita sağlayabilir. Kesin koordinatlar, yayınlanmamış buluntular ve hassas konumlar onaylanmamış açık araçlara verilmez ve güvenli sistemde tutulur; koruma verisi de en az buluntu kadar korunması gereken bir varlıktır.

13. Yapay zekanın arkeoloji literatürünü kapsamasındaki sınırları konusunda hangisi doğrudur?

• A) Yapay zeka her dildeki ve her tarihteki tüm arkeolojik yayınları eksiksiz bilir
• B) Gri literatür ve yabancı dildeki kaynaklar önemsizdir, yalnızca İngilizce dizinler yeterlidir
• C) Bilgisi belirli tarihte donmuştur, çok dilli ve gri literatürü sınırlı bilir; 'kaynak yok' demesi arşive sorulmalıdır ✔
• D) Yapay zeka 'kaynak bulamadım' dediğinde o konuda gerçekten hiç çalışma yok demektir

Aciklama: Yapay zekanın bilgisi belirli bir tarihte donmuştur; sonraki kazılar ve düzeltmeler onda yoktur ve aşılmış görüşleri geçerli gibi sunabilir. Arkeoloji çok dilli yazılır; yalnızca İngilizce kaynaklara güvenmek literatürün büyük kısmını kaçırır. Ayrıca bilginin önemli bir bölümü, dizinlerde kolayca bulunamayan gri literatürdedir (ticari/kurumsal raporlar, tezler); yapay zeka bunu ya bilmez ya uydurur.

14. Bir arkeolojik projede uçtan uca yapay zeka kullanımının doğru çerçevesi nedir?

• A) Hız için tüm adımları yapay zekaya bırakıp yorum ve sorumluluğu ona devretmek
• B) Her adımda YZ rolü ile insan kararını ayırmak, doğrulama ve şeffaf beyanı eklemek, nihai sorumluluğu insanda tutmak ✔
• C) Yapay zeka kullanımını yayında gizleyerek çalışmayı daha güvenilir göstermek
• D) Yasal izin, provenans ve topluluk katılımını atlayıp yalnızca teknik sonuca odaklanmak

Aciklama: Doğru iş akışı, her adımda (tespit, belgeleme, buluntu işleme, kayıt, analiz, literatür, yayın, koruma) yapay zekanın taslak/tarama rolü ile insanın yorum, karar ve imza rolünü ayırır; her adıma üç adımlı doğrulama ve hassas veri koruması ekler. Ayrıca yapay zeka kullanımı bilimsel çalışmada şeffaf biçimde beyan edilir; gizlemek bilimsel dürüstlüğe aykırıdır ve nihai sorumluluk her zaman insanda kalır.