Kazanimlar:
- Mevzuatın yerel, güncel ve yoruma açık olduğunu, yapay zekanın var olmayan madde uydurabileceğini kavrayıp hiçbir hükmü doğrulamadan kullanmama disiplini kazanabilme
- Yapay zekayı yalnızca verilen resmî metni özetleme, kontrol listesi ve yetkiliye soru üretme için kullanabilme
- Uzman onayı, gizlilik, özgünlük, dürüstlük ve ekolojik sorumluluk ilkelerini peyzaj bağlamında uygulayabilme
Bir peyzaj projesi yalnızca güzel ve işlevsel olmakla kalmaz; yasaldır da. İmar planına, yönetmeliklere, koruma statülerine ve güvenlik standartlarına uymayan bir proje, ne kadar iyi olursa olsun ruhsat alamaz, sökülür veya dava konusu olur. Mevzuat, bir işin uymak zorunda olduğu yasa, yönetmelik ve standartlar bütünüdür. İmar planı, bir alanda ne yapılabileceğini (kullanım, yoğunluk, yapılaşma) belirleyen resmî plandır. Bu ünitede YZ'yi mevzuatla ilgili özet, tarama ve kontrol listesi üretiminde nasıl kullanacağınızı; ama yasal uygunluğun neden yerel güncel kaynak ve yetkili kişi işi olduğunu ve tüm modülü kapsayan etik-gizlilik ilkelerini işleyeceğiz.
Mevzuatta YZ'nin en tehlikeli yanılgısı
Mevzuat, YZ'nin en çok yanıldığı alanlardan biridir çünkü:
- Yereldir: Kurallar ülkeye, ile, hatta ilçeye göre değişir.
- Günceldir: Yönetmelikler değişir; YZ'nin bilgisi eski olabilir.
- Yoruma açıktır: Aynı madde farklı durumlarda farklı uygulanır.
- Uydurmaya yatkındır: YZ, var olmayan bir madde numarası veya kural "üretebilir" (halüsinasyon).
Bu yüzden YZ hiçbir zaman mevzuat otoritesi değildir. "Şu yönetmeliğin şu maddesine göre böyledir" cümlesi YZ'den geldiğinde, o madde mutlaka güncel resmî kaynaktan ve/veya yetkili kişiden (belediye imar, ilgili kurum, hukukçu, yetkili meslek insanı) doğrulanır. YZ burada yalnızca "nereye bakmalıyım, neyi kontrol etmeliyim, bu uzun metnin özeti ne?" sorularında yardımcıdır.
Dikkat: YZ'nin verdiği hiçbir madde numarası, mesafe kuralı, koruma statüsü veya yönetmelik hükmü doğrulanmadan projeye yazılmaz. Bunları resmî ve güncel kaynaktan teyit etmek yasal bir zorunluluktur; yanlışı size ait olur.
YZ'nin mevzuatta güvenli işleri
- Uzun metni özetleme: Verdiğiniz bir yönetmelik metnini sade dille özetleme (metin sizden, özet ondan).
- Kontrol listesi üretme: "Bu tür projede genelde hangi izin/onay başlıkları vardır?" hatırlatıcısı.
- Soru üretme: Belediyeye/kuruma soracağınız doğru soruları hazırlama.
- Terim açıklama: Bir mevzuat terimini (emsal, çekme mesafesi, koruma alanı) sade anlatma.
Hepsinde ortak kural: çıktı bir başlangıç noktasıdır, yetkili teyidiyle kesinleşir.
Etik, gizlilik ve sınırlar
Modül boyunca işlediğimiz ilkeleri burada topluyoruz:
- Uzman onayının yerini almaz: Statik, drenaj, güvenlik, mevzuat gibi kritik kararlarda YZ yardımcıdır, imza sahibi değil.
- Gizlilik: Müşteri kimliği, parsel bilgisi, sözleşme ve kişisel veriler kontrolsüz biçimde YZ araçlarına yüklenmez. Gerekiyorsa anonimleştirin.
- Fikrî hak ve özgünlük: YZ görselleri ve metinleri başkasının işini taklit etmemeli; çıktıyı özgün tasarıma dönüştürmek sizin sorumluluğunuzdur.
- Dürüstlük: Müşteriye ve halka YZ görselinin temsilî, rakamların doğrulanacak olduğunu şeffaf biçimde belirtin.
- Ekolojik sorumluluk: İstilacı/zararlı tür, ekosisteme zarar veren öneriler doğrulamadan geçmez.
Üç mini vaka
Vaka 1 — Uydurma madde. Bir tasarımcı, YZ'nin "kıyı çekme mesafesi şu metredir, şu maddeye göre" dediğine güvenip projeyi kurguladı. Belediye kontrolünde madde numarasının gerçekte farklı olduğu ve mesafenin değiştiği görüldü. Proje revize edildi. Ders: mevzuat maddesi daima resmî kaynaktan teyit edilir.
Vaka 2 — Gizlilik. Bir ofis, müşteri sözleşmesini ve parsel bilgilerini olduğu gibi bir YZ aracına yükleyip özet istedi. Kıdemli mimar, kişisel ve ticari gizli verinin bu şekilde paylaşılmaması gerektiğini hatırlattı; belge anonimleştirilip öyle özetlendi. Gizlilik korundu.
Vaka 3 — Doğru kullanım. Bir ekip, 60 sayfalık bir yönetmelik metnini (kendileri sağladı) YZ'ye özetletip "bu projede beni ilgilendiren başlıklar hangileri?" diye sordu. Çıkan özet, belediyeyle görüşmeye çok hazırlıklı gitmelerini sağladı; her madde toplantıda yetkiliyle teyit edildi. YZ zaman kazandırdı, otorite yetkilide kaldı.
Dört kopyalanabilir şablon
1) Yönetmelik özeti (metni siz verin):
Sana bir yönetmelik/plan notu metni vereceğim (metin ekte).Bunu sade dille özetle ve [dere kenarı park] projemi ilgilendirenbaşlıkları işaretle. Metinde OLMAYAN hiçbir kural ekleme; eminolmadığın yeri "metinde net değil, yetkiliye sor" diye işaretle.
2) İzin/onay kontrol listesi:
[Kamusal park, dere kenarı] bir peyzaj projesinde genelde hangiizin, onay ve kurum görüşü başlıkları gündeme gelir? Bir kontrollistesi taslağı çıkar. Bunun genel bir hatırlatıcı olduğunu,kesin listenin yerel belediye/kurumdan alınacağını belirt.
3) Kuruma sorulacak sorular:
Belediye imar ve ilgili kurumlarla görüşmeye gitmeden önce buproje için sormam gereken doğru soruları hazırla: kullanım izni,çekme mesafeleri, koruma statüsü, ağaç kesim/taşıma izni, altyapıçakışması ve güvenlik standartları başlıklarında.
4) Etik-gizlilik öz denetimi:
Bu projede YZ kullanımım için bir etik-gizlilik kontrol listesiüret: hangi veriyi paylaşmamalıyım, neyi anonimleştirmeliyim,müşteriye/halka neyi şeffaf belirtmeliyim, hangi kararlar uzmanonayı gerektirir. Peyzaj bağlamına özel olsun.
Zayıf prompt / Güçlü prompt
Zayıf prompt:
Bu bölgede kıyı yapılaşma kuralları nedir?
YZ yerel/güncel mevzuatı bilemez; kendinden emin ama muhtemelen yanlış/eski kural üretir.
Güçlü prompt:
Rolün: mevzuat araştırma asistanı. Sana ilgili yönetmelikmetnini ben vereceğim. Görev: yalnızca bu metne dayanarakkıyı ile ilgili başlıkları özetle ve projemi ilgilendirennoktaları işaretle. Metinde olmayan kural EKLEME. Ayrıcabelediyeye teyit için sormam gereken 6 soru üret. Kesinuygulamanın yetkili merci onayıyla netleşeceğini belirt.
Metni siz verir, "metin dışına çıkma" kısıtı koyar ve teyit sorusu isterseniz YZ güvenli bir yardımcıya dönüşür.
Mevzuat/etik rol tablosu
Konu
YZ'nin rolü
Kesin kaynak
Risk
Yönetmelik maddesi
Verilen metni özet
Resmî güncel metin
Uydurma madde
İmar/kullanım
Kontrol listesi
Belediye imar
Yanlış izin varsayımı
Koruma statüsü
Soru üretme
İlgili kurum
Yasal ihlal
Güvenlik standardı
Hatırlatma
Standart + uzman
Can güvenliği
Kişisel/ticari veri
— (paylaşma)
Gizlilik ilkesi
Veri sızıntısı
Fikrî hak
Özgünlük uyarısı
Sizin sorumluluğunuz
Taklit iddiası
Sık yapılan hatalar
- YZ'yi mevzuat otoritesi sanmak. Madde, mesafe ve statü daima resmî kaynaktan teyit edilir.
- Uydurma maddeye güvenmek. YZ var olmayan hüküm üretebilir; numara ve içeriği doğrulayın.
- Gizli veriyi kontrolsüz yüklemek. Müşteri/parsel/sözleşme verisini anonimleştirmeden paylaşmayın.
- Şeffaflığı atlamak. Görselin temsilî, rakamların taslak olduğunu belirtmemek güveni zedeler.
- Güvenlik/statik kararı YZ'ye bırakmak. Bu kararlar uzman onayı ve imzası ister.
Özetle
Mevzuat ve imar, YZ'nin en çok yanıldığı ve en dikkat gerektiren alandır: kurallar yerel, güncel ve yoruma açıktır; YZ var olmayan madde uydurabilir. Bu yüzden YZ'yi yalnızca verdiğiniz metni özetleme, kontrol listesi ve soru üretme için kullanın; her madde, mesafe ve statüyü resmî güncel kaynaktan ve yetkiliden teyit edin. Etik çerçeve nettir: uzman onayının yerini almaz, gizli veri paylaşılmaz, özgünlük ve dürüstlük korunur, ekolojik sorumluluk gözetilir. Yasal ve güvenlik-kritik sorumluluk her zaman yetkin insandadır.
Uygulama görevi
Projeniz için "İzin/onay kontrol listesi" şablonuyla bir başlık listesi çıkarın ve "Kuruma sorulacak sorular" şablonuyla belediye/kurum görüşmesine hazırlık soruları üretin. Sonra "Etik-gizlilik öz denetimi" şablonuyla kendi YZ kullanımınız için bir kontrol listesi oluşturup en az üç somut önlem belirleyin.
Kontrol listesi
- [ ] Hiçbir mevzuat maddesini doğrulamadan projeye yazmadım.
- [ ] Mevzuat özetini yalnızca verdiğim resmî metne dayandırdım.
- [ ] Gizli/kişisel veriyi anonimleştirdim veya paylaşmadım.
- [ ] Müşteriye/halka temsilî görsel ve taslak rakam konusunda şeffaf oldum.
- [ ] Güvenlik ve yasal kararları yetkili onayına bıraktım.